Het vergeten bombardement
Nijmegen, 22 februari 1944
Nijmegen, Gelderland · Tweede Wereldoorlog
Op 22 februari 1944 wierpen geallieerde bommenwerpers per vergissing hun lading op het hart van Nijmegen. Bijna 800 doden — en daarna decennialang stilte. Het verhaal van het vergeten bombardement.
Een gewone dinsdagmiddag
Verteld door Guus (17), een fictief personage. De gebeurtenissen, plaatsen en aantallen zijn echt.
Het was koud die dinsdag, maar de zon deed haar best. Ik reed met de bakfiets over de Broerstraat, twee zakken meel voorop, toen ik de vliegtuigen hoorde. Dat was niks bijzonders — ze vlogen bijna elke dag over, op weg naar Duitsland. Wij keken niet eens meer op.
Om even na half twee ging het luchtalarm. Ik dacht: weer zo'n loos alarm. Maar toen kwam het geluid dat ik nooit meer ben vergeten — geen gebrom meer, maar een gierend fluiten, en daarna de grond die opsprong onder mijn wielen.
Wat er echt gebeurde. Op 22 februari 1944 vielen om 13.28 uur de eerste bommen op het centrum van Nijmegen. In enkele minuten kwamen honderden bommen neer op de dichtbebouwde binnenstad. De stad brandde daarna drie dagen lang, mede doordat de centrale waterleiding was geraakt en er nauwelijks bluswater was.
Een vergissing op grote hoogte
Later hoorden we pas wat er was gebeurd. Het waren geen Duitse toestellen geweest. Het waren de Amerikanen — onze bevrijders, zeiden de mensen fluisterend, alsof ze het zelf niet konden geloven.
Wat er echt gebeurde. De vliegtuigen behoorden tot een groot Amerikaans luchtoffensief (onderdeel van 'Operation Argument', later bekend als 'Big Week'). Het eigenlijke doel lag diep in Duitsland: een vliegtuigfabriek bij Gotha. Door zwaar bewolkt weer moest de formatie omkeren. In de chaos kregen de bemanningen opdracht een doelwit naar keuze op Duits grondgebied te zoeken. Verschillende toestellen dropten hun bommen echter net na de grens — niet op Duitse, maar op Nederlandse steden. Behalve Nijmegen werden die dag ook Arnhem, Enschede en Deventer getroffen. Volgens de officiële lezing dachten de vliegers dat ze zich boven het Duitse Kleef (Kleve) bevonden; historicus Joost Rosendaal spreekt eerder van een opportunistisch bombardement, waarbij het risico bewust werd genomen. Nijmegen werd veruit het zwaarst getroffen.
De Duitse bezetter greep de ramp aan voor propaganda: men beweerde dat het een bewust bombardement was, met toestemming van de Nederlandse regering in Londen. Dat was volledig verzonnen. De Nijmegenaren geloofden het niet — bij de bevrijding in september 1944 werden de Amerikanen alsnog als bevrijders onthaald.
De school aan de Lange Burchtstraat
Het ergste heb ik niet zelf gezien, en daar ben ik nog altijd dankbaar voor. Het waren de kleintjes. De kleuterschool, vlakbij de Grote Markt. Een moeder die ik kende zocht daar dagenlang tussen de stenen.
Wat er echt gebeurde. Aan de Lange Burchtstraat stond de kleuterschool van de zusters van de Sociëteit J.M.J. De school werd vol getroffen. Daarbij kwamen zeker 24 kinderen en 8 religieuze zusters om het leven. Op de plek waar de school stond — nu het Raadhuishof — staat sinds 2000 het herdenkingsmonument 'De Schommel'.
Het bombardement dat niemand mocht noemen
Wat me het meest is bijgebleven, is de stilte daarna. Niet de stilte van de dagen zelf — die zaten vol sirenes en instortende muren. De stilte kwam later, na de oorlog. Rotterdam had zijn verhaal. Wij kregen het onze bijna niet verteld.
Wat er echt gebeurde. Qua aantal burgerslachtoffers was Nijmegen vergelijkbaar met het beruchte bombardement op Rotterdam. Toch werd het jarenlang doodgezwegen — vooral omdat het een fout van een bevriende natie was. Het duurde decennia voordat er een officiële herdenking kwam, en tot 2000 voordat er een monument stond. Nog altijd wordt het elk jaar op 22 februari om 13.28 uur herdacht bij De Schommel, met klokgelui en twee minuten stilte.
Hoeveel doden? Een eerlijk cijfer
Over het exacte dodental bestaat geen absolute zekerheid. Lange tijd werd uitgegaan van 763 omgekomen stadsgenoten. Recentere tellingen komen op 773 doden, onder wie mensen die pas later aan hun verwondingen overleden. Het werkelijke aantal ligt vermoedelijk boven de 800, omdat onderduikers niet officieel als vermist konden worden opgegeven en niet alle lichamen zijn teruggevonden.
Bronnen
- Het ‘vergeten’ bombardement van Nijmegen - Officiële publieksbron van het Nationaal Archief met kernfeiten over datum, dodelijke afloop en context van het bombardement.
- 80 jaar na bombardement Nijmegen | Welkom op NPO.nl - Publieke omroepbron met uitleg dat het geen Duits maar een Amerikaans vergissingsbombardement was en met herdenkingscontext.
- Het bombardement op Nijmegen (1944) - Regionale/educatieve bron met overzicht van slachtofferaantallen, interpretatie van het doelwit en de benaming 'vergeten bombardement'.
- 'Het vergeten bombardement staat in mijn geheugen gegrift' - Interview-/verhaalbron met dezelfde kernfeiten en nadruk op het collectieve geheugen en de impact op betrokkenen.
- 014 - De Tweede Wereldoorlog in honderd foto's - Publieke geschiedenissite met beeld- en achtergrondinformatie over de verwoesting, het dodental en de naoorlogse stilte.
- Gebombardeerde frontstad Nijmegen - NTR/NPS-dossier met uitleg dat het bombardement lang weinig publiek werd besproken en later opnieuw onderzocht is.
- Nijmegen gedurende 1944/1945 – Het bombardement en ... - Radboud Universiteit-pagina met samenvatting voor onderwijs, inclusief datum, slachtofferaantal en oorlogsschade in Nijmegen.
- THE NIJMEGEN BOMBARDMENT ON 22 FEBRUARY 1944 - Defensie-/studiebron over de Amerikaanse missie, Operation Argument en de foutieve aanval op Nijmegen.
- Nijmegen staat stil bij bombardement op centrum, morgen 80 jaar geleden - Publieke omroepbron met het officiële getal 773 en een samenvatting van de herdenking.
- Het vergissingsbombardement en de herinnering (Skript Historisch Tijdschrift) - Historisch tijdschriftartikel over de herinnering aan het bombardement: ruim 760 doden, 24 kinderen en acht zusters in de kleuterschool, monument De Schommel (2000) en de visies van Brinkhuis en Rosendaal.
- Monument omgekomen kinderen, Nijmegen (TracesOfWar) - Bevestigt dat de 24 omgekomen kinderen van de kleuterschool van de Sociëteit J.M.J. kwamen.
- The Mistaken American Bombing (Liberation Route Europe) - Erfgoedroute-pagina over het bombardement met 763 omgekomen Nijmegenaren, onder wie 24 kinderen en acht zusters, en monument De Schommel op het Raadhuishof.
- Joost Rosendaal, Nijmegen '44. Verwoesting, verdriet en verwerking (2009) - Standaardwerk over het bombardement en de nasleep, met de conclusie dat het eerder om een opportunistisch dan een vergissingsbombardement ging.