De nacht dat De Maagd viel
Hoe het onneembare Bergen op Zoom in 1747 werd overrompeld en geplunderd
Bergen op Zoom, Noord-Brabant · 1747
Bergen op Zoom heette De Maagd, de stad die nooit was ingenomen. Op 16 september 1747 bestormden Franse troepen na twee maanden beleg de vesting. Het verhaal van de plundering, een mishandelde dominee en een land dat niet kon geloven wat er was gebeurd.
Een stad met een bijnaam
Bergen op Zoom had in de zestiende en zeventiende eeuw twee keer een Spaans leger voor de wallen gehad. In 1588 probeerde Alexander Farnese de stad te nemen, in 1622 Ambrosio Spinola. Beide keren hield de stad stand, en in 1622 kwam prins Maurits haar ontzetten. Sindsdien had Bergen op Zoom een bijnaam: De Maagd, in het Frans La Pucelle. Een stad die nooit was ingenomen.
Na de Tachtigjarige Oorlog versterkte vestingbouwer Menno van Coehoorn de verdediging nog verder. Wie in de achttiende eeuw in Bergen op Zoom woonde, had dus alle reden om zich veilig te voelen achter de wallen.
De Fransen voor de poort
In 1747 woedde de Oostenrijkse Successieoorlog en trok een Frans leger de Republiek binnen. In juli sloegen Franse troepen onder graaf Löwendal het beleg om Bergen op Zoom. De verdediging stond onder leiding van Isaac Cronström, een Zweedse generaal in Staatse dienst die toen al 86 jaar oud was.
Vanaf het begin van augustus lag de stad onder vuur. Een reeks prenten die later werd gemaakt naar tekeningen uit 1748 toont het bombardement van 1 augustus, met brandende huizen achter de vestingwerken. Weken achtereen vielen er kogels en bommen op de stad. Toch waren de berichten die uit Bergen op Zoom naar de rest van het land gingen tamelijk hoopvol. De Maagd zou het wel houden.
Zaterdag 16 september, vroeg in de ochtend
Na ruim twee maanden belegering bestormden Franse troepen in de vroege ochtend van 16 september 1747 de vesting. Ze kwamen via de bressen die het geschut in de wallen had geslagen. Veel verdedigers hadden niet op een aanval op dat moment gerekend.
Er werd nog gevochten. Luitenant-generaal Lely had die dag dienst. Samen met de prins van Hessen-Philipsthal en de troepen die ze bij elkaar konden krijgen, kwam hij naar het Markiezenhof, waar Franse soldaten al bezig waren de poort open te schieten. Ze dreven de aanvallers terug tot op de markt. Het hielp niet meer. De stad was gevallen.
De ochtend na de val
Omdat de stad zich niet had overgegeven, mochten de Franse troepen volgens het oorlogsrecht van die tijd hard optreden. Dat deden ze. Er werd gemoord, verkracht en geplunderd. Volgens de herdenking in 2022 werden zo'n tweeduizend inwoners slachtoffer van dat geweld.
Een van hen was dominee Jacob Adriaan Folkers. Hij was in 1680 in Appingedam geboren en stond sinds 1724 als predikant in Bergen op Zoom. In 1747 was hij 66 jaar oud. Soldaten sloegen hem en beroofden hem drie keer. In december van dat jaar ging hij met emeritaat. Jaren later, in 1758, schreef hij zijn herinneringen aan het beleg op in een dagverhaal. Dat bleef lang in handschrift liggen en werd pas in 1895 gedrukt.
Ongeloof in de Republiek
In de rest van het land sloeg het nieuws in als een bom. Omdat de laatste berichten nog optimistisch waren, kon bijna niemand geloven dat De Maagd zo plotseling was gevallen. Al snel ging het gerucht dat er verraad in het spel moest zijn.
In Amsterdam leidde die woede tot geweld. Bewoners raakten ervan overtuigd dat katholieken blij waren met de Franse overwinning. Huizen en winkels van katholieken, en van anderen die de val hadden toegejuicht, werden geplunderd. In Frankrijk werd de verovering juist gevierd, met dankdiensten in de kerken, gedichten en toneelstukken. Löwendal werd beloond met de titel maarschalk van Frankrijk.
Cronström werd verantwoordelijk gehouden voor het verlies, maar hij werd niet veroordeeld. Hij overleed op 31 juli 1751, op 90-jarige leeftijd.
Vrede, en een preek
In 1748 kwam er een eind aan de oorlog. Een jaar later, in 1749, verscheen er een preek van dominee Folkers over het herstel van de vrede. Hij keerde na een periode in Den Haag terug naar Bergen op Zoom en overleed daar in 1762.
Wat er nu nog van te zien is
Delen van de oude vesting zijn bewaard gebleven, zoals de Gevangenpoort en het Ravelijn Op den Zoom. Het Markiezenhof, waar in 1747 nog werd gevochten, is nu een museum. Op 16 september 2022, precies 275 jaar na de val, werd de ontmaagding van Bergen op Zoom herdacht bij De Verborgen Vesting, waar de geschiedenis van de vesting en haar val wordt verteld. De bijnaam leeft nog altijd voort, onder meer in de naam van theater De Maagd.
Dit verhaal wordt verteld via fictieve ooggetuigen. Hun namen en belevenissen zijn verzonnen, de gebeurtenissen om hen heen niet. Dominee Folkers, Cronström, Lely en Löwendal zijn wel echte historische personen.
Bronnen
- Omroep Brabant: Ontmaagding Bergen op Zoom na 275 jaar herdacht (16 september 2022) - Datum 16 september 1747, bijnaam De Maagd na 1588 en 1622, Coehoorn, plundering met zo'n 2.000 slachtoffers onder de inwoners, vieringen in Frankrijk, herdenking bij De Verborgen Vesting, Gevangenpoort en Ravelijn.
- DBNL: biografie van ds. Jacob Adriaan Folkers - Geboren 1680 in Appingedam, predikant in Bergen op Zoom sinds 1724, mishandeld en drie keer beroofd in 1747, emeritaat december 1747, preek over de vrede 1749, dagverhaal 1758 uitgegeven in 1895, overleden 1762.
- DBNL: Van der Aa, Biographisch woordenboek der Nederlanden, luitenant-generaal Lely - Lely had dienst op 16 september 1747; met de prins van Hessen-Philipsthal dreef hij de Fransen bij het Markiezenhof terug tot de markt.
- F. de Hoog, Rebellie in Holland. Uitingen van burgerlijk protest (1747-1748), Kleio 2018 - Optimistische berichten uit de stad, ongeloof en geruchten over verraad, plundering van katholieke huizen en winkels in Amsterdam.
- O. van Nimwegen, Dien fatalen dag. Het beleg van Bergen op Zoom in 1747 (1997) - Wetenschappelijke studie naar het beleg, uitgegeven door de gemeente Bergen op Zoom.
- Rijksmuseum: Bombarderen van Bergen op Zoom door de Fransen op 1 augustus 1747 (Simon Fokke) - Prent uit een reeks van tien gezichten op het beleg, gemaakt naar tekeningen uit 1748.
- Wikipedia: Isaac Cronström - Leeftijd van Cronström in 1747, overlijden op 31 juli 1751, verantwoordelijk gehouden maar niet veroordeeld.
- Wikipedia: Siege of Bergen op Zoom (1747) - Löwendal als bevelhebber, bestorming via de bressen, plundering, Löwendal maarschalk van Frankrijk. Let op: noemt 18 september als datum, Nederlandse bronnen 16 september.
- Wikipedia: Bergen op Zoom - Belegeringen van 1588 (Farnese) en 1622 (Spinola), bijnaam La Pucelle, Markiezenhof, Gevangenpoort.