De dijk die onder de trein verdween

Hoe op vrijdag 13 september 1918 bij Weesp een spoordijk bezweek en 41 reizigers het leven verloren

Weesp, Noord-Holland · Eerste Wereldoorlog (1918)

Op vrijdag 13 september 1918 zakt bij Weesp, vlak voor de brug over het Merwedekanaal, de spoordijk weg onder de trein uit Amersfoort. 41 mensen komen om en 42 raken gewond: het zwaarste treinongeluk in Nederland tot dan toe. Het verhaal van een doorweekte dijk, de hulp die volgde en de lessen die eruit werden getrokken.

Een natte septemberweek

In september 1918 is Nederland nog altijd neutraal in een oorlog die heel Europa in zijn greep houdt. Dichter bij huis speelt een ander probleem: de regen. Het heeft wekenlang geregend, en in Weesp valt in een paar dagen ongeveer honderd millimeter. Weilanden staan blank, sloten lopen over en de grond kan geen water meer opnemen.

Door dat landschap loopt de spoorlijn van Amersfoort naar Amsterdam. Bij Weesp ligt de baan op een dijk die omhoog loopt naar de brug over het Merwedekanaal, het kanaal dat nu Amsterdam-Rijnkanaal heet. Die spoordijk is in 1889 aangelegd en er rijden al jaren dagelijks treinen overheen.

De trein van 10.10 uur

Op vrijdag 13 september vertrekt om 9.46 uur een trein van de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij uit Amersfoort. De voorste rijtuigen komen uit Zwolle, de achterste uit Enschede, en in Hilversum wordt er nog een rijtuig aangehaakt. Om 10.10 uur vertrekt de trein daar, elf rijtuigen achter locomotief 520. Om 10.40 uur moet hij in Amsterdam zijn.

Aan boord zitten mensen met heel gewone plannen. Vrouwen uit het Gooi gaan winkelen in de stad en hebben vlak voor Weesp hun hoeden en jassen al aangetrokken. Sigarenwinkelier Taco Zondervan uit Borculo wil in Amsterdam tabak inkopen. Een man die die ochtend nog de mis heeft bijgewoond in de Vituskerk in Hilversum, is op weg naar zijn werk.

Ook Henri Gorter zit in de trein. Hij is 44 jaar, komt uit Zwolle en was in zijn jonge jaren wielrenner en hardrijder op de schaats. Van 1895 tot 1907 had hij een eigen schaatsenfabriek, Hercules. Sinds 1910 woont hij met zijn gezin in Apeldoorn, en die ochtend reist hij naar Amsterdam.

Twee minuten

Om 10.25 uur klimt de trein bij Weesp de helling op naar de brug. Twee minuten eerder is daar nog een trein uit Amsterdam richting Hilversum overheen gereden. Nu zakt de dijk weg, over een lengte van ongeveer 95 meter. De locomotief staat al op de brug en raakt verstrikt in het ijzerwerk. Locomotief en tender kantelen naar rechts. De drie rijtuigen erachter glijden van het talud af.

De trein bestaat uit ijzeren en houten rijtuigen door elkaar. De houten bovenbouw versplintert, en juist daar vallen de meeste slachtoffers. Taco Zondervan overleeft het. In zijn verslag schrijft hij dat de dijk niet meer bestaat en in de afgrond lijkt verdwenen. Hij ziet hoe er met bijlen en zagen in het wrak wordt gewerkt, en vermoedt dat er nog mensen onder het puin liggen.

Hulp uit Weesp

Een chirurg die zelf in de trein zat, begint meteen met eerste hulp. Twee artsen uit Weesp, vier nonnen en soldaten uit de buurt schieten te hulp. Om 11.40 uur komt een hulptrein uit Naarden-Bussum, later gevolgd door treinen met ongevallenmateriaal en van het Rode Kruis. Om 12.40 uur kunnen de eerste reizigers verder naar Amsterdam.

Een groot deel van de gewonden en doden gaat over het water. Om half twee vertrekt een sleepboot met twee schepen en 36 gewonden over het Merwedekanaal naar het Binnengasthuis in Amsterdam. Een schip met 32 lichamen volgt en komt om vier uur aan bij het Wilhelmina Gasthuis. Andere gewonden gaan per trein naar station Muiderpoort en van daar naar het OLVG.

Henri Gorter wordt naar het Binnengasthuis gebracht. Hij overlijdt die avond rond negen uur. Hij laat een vrouw achter, een zoontje van zeven maanden en twee zoons uit zijn eerste huwelijk. Hij wordt begraven in Apeldoorn.

Eenenveertig doden

De ramp kost 41 mensen het leven, 42 anderen raken gewond. Het is veruit het zwaarste treinongeluk dat Nederland tot dan toe heeft gekend, en dat blijft zo tot de ramp bij Harmelen in 1962. Van het treinpersoneel komt niemand om.

Achter elk getal zit een gezin. De man die die ochtend nog naar de mis was geweest, komt niet thuis. Zijn vrouw blijft achter met zes kinderen. De zestienjarige Jos Vetter hoort in Hilversum dat zijn vader in de trein zat. Hij fietst naar Weesp en daarna door naar Amsterdam, waar de doden over het water naartoe zijn gebracht.

De ramp in de bioscoop

Het nieuws gaat snel. Op 14 september, een dag na de ramp, gaan er al filmbeelden in première. In 1918 verschijnen minstens drie korte stomme reportages over het ongeluk bij Weesp: van de Haagse filmmaker Willy Mullens, van de filmfabriek van Nöggerath en van Pathé.

Waarom zakte de dijk weg?

Sinds een wetswijziging uit 1915 kan de staat ernstige treinongevallen onafhankelijk laten onderzoeken. Weesp is het tweede ongeluk waarbij dat gebeurt. De conclusie is dat het grondwater in de dijk te hoog stond, door fouten in de constructie in combinatie met de hevige regen. Ondoorlatende lagen hielden het water vast en er sijpelde water uit het kanaal de dijk in. Door het trillen van de zware trein verloor de doorweekte grond zijn draagkracht.

Het herstel duurt maanden. Treinen rijden eerst om via Breukelen en Utrecht. Zes dagen na de ramp kan er weer over één spoor gereden worden, met hooguit 5 kilometer per uur. Pas op 2 december 1918 liggen beide sporen weer open.

Het begin van de grondmechanica

Met de kennis van 1918 was het moeilijk te verklaren waarom een dijk die jarenlang treinen had gedragen ineens afschoof. Juist die vraag maakt Weesp tot een keerpunt. De ramp geldt als het startsein voor de geotechniek in Nederland, het vak dat bestudeert hoe grond zich gedraagt als je er iets op bouwt.

Een van de mensen die dat vak opbouwt, is Albert Keverling Buisman. In 1918 is hij 27 jaar. Aangespoord door wat er bij Weesp gebeurde, brengt hij in de jaren twintig de grondmechanica naar Nederland. Begin jaren dertig is hij een van de oprichters van een apart Laboratorium voor Grondmechanica in Delft. In 1938 ontwikkelt hij er een apparaat om de eigenschappen van grond te meten.

Honderd jaar later

Op 13 september 2018, precies een eeuw na de ramp, komen geotechnici bijeen in de Grote Kerk van Weesp om honderd jaar Nederlandse geotechniek te markeren. Pieter van Vollenhoven, oud-voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, is te gast. Er rijdt een stoomtrein en schoolkinderen bouwen in een wedstrijd hun eigen dijk.

Voor de families is de ramp nooit alleen geschiedenis geweest. Kleinzoon Vincent Ophoff vertelt in 2018 hoe het verlies van zijn opa in de familie voelbaar bleef. Zijn oma stond er met zes kinderen alleen voor. En nog altijd kijken ze in zijn familie met enig ongemak naar vrijdag de dertiende.

Wie vandaag met de trein van Weesp naar het Amsterdam-Rijnkanaal rijdt, merkt er niets meer van. Toch ligt onder elke spoordijk in het natte Nederlandse land een les die in 1918 bij Weesp duur werd betaald: grond is niet vanzelf stevig, ook niet als er al jaren treinen overheen rijden.

Bronnen

  1. Onderzoeksraad voor Veiligheid: Honderd jaar onafhankelijk onderzoek treinongevallen - Ontsporing van een reizigerstrein bij Weesp op 13 september 1918 met 41 doden, het zwaarste treinongeval tot dan toe. De spoordijk verzakte over ongeveer honderd meter doordat het grondwater te hoog stond, door constructiefouten in combinatie met hevige regenval. Het was het tweede onafhankelijke staatsonderzoek na de wetswijziging van 1915.
  2. Wikipedia: Weesp train disaster - Overzicht van de ramp: trein van de HSM uit Amersfoort met rijtuigen uit Zwolle en Enschede, vertrek Hilversum 10.10 uur, ongeluk om 10.25 uur bij de brug over het Merwedekanaal, dijk over 95 meter verzakt, 41 doden en 42 gewonden, hulpverlening en vervoer per schip naar Amsterdamse ziekenhuizen, omleiding en herstel tot 2 december 1918, betekenis voor de grondmechanica.
  3. NOS: Treinramp Weesp leeft nog steeds, 100 jaar na dato (2018) - Terugblik bij de honderdste herdenking: 41 doden op vrijdag 13 september 1918, ongeveer 100 millimeter regen in een paar dagen, een trein met ijzeren en houten rijtuigen, het verslag van overlevende Taco Zondervan uit Borculo en het verhaal van Vincent Ophoff, wiens opa omkwam.
  4. NH Nieuws: Treinramp Weesp vandaag honderd jaar geleden (2018) - De sneltrein van Amersfoort naar Amsterdam ontspoorde in de ochtend van 13 september 1918 bij Weesp en zakte van het talud; vlak voor het Merwedekanaal, nu Amsterdam-Rijnkanaal, was de spoordijk weg. 41 doden en tientallen gewonden.
  5. NH Nieuws: Vincent Ophoff verloor opa bij treinramp Weesp (2018) - Persoonlijke verhalen: de opa van Vincent Ophoff kwam na de mis in de Vituskerk in Hilversum met de trein van 10.10 uur om, vrouwen uit het Gooi gingen winkelen in Amsterdam, de zestienjarige Jos Vetter fietste naar Weesp en Amsterdam, en het wekenlang natte landschap.
  6. Eye Filmmuseum: De grote spoorwegramp bij Weesp (1918) - Stomme reportagefilm uit 1918 over de ramp bij Weesp, gemaakt door Willy Mullens van de 's-Gravenhaagsche Filmfabriek.
  7. Eye Filmmuseum: Spoorwegramp bij Weesp (1918) - Stomme reportagefilm van Filmfabriek F.A. Nöggerath over de ramp, uitgebracht op 14 september 1918, met verwijzing naar het Algemeen Handelsblad van 14 en 16 september 1918.
  8. KIVI: 100 jaar geotechniek in Nederland (2018) - Op vrijdag 13 september 1918 gebeurde bij Weesp een van de grootste treinrampen uit de Nederlandse geschiedenis. De spoordijk uit 1889 raakte na zware regen verzadigd en schoof af. De ramp geldt als startsein voor de geotechniek; op 13 september 2018 volgde een bijeenkomst in de Grote Kerk van Weesp met Pieter van Vollenhoven.
  9. TU Delft: Dutch cell test apparatus, measuring soil properties - Aangespoord door de afschuiving bij Weesp in 1918 introduceerde Albert Keverling Buisman in de jaren twintig de grondmechanica in Nederland; in 1938 ontwikkelde hij het Nederlandse celapparaat om grondeigenschappen te meten.
  10. Wikipedia: H. J. Gorter - Henri Gorter (1874-1918), wielrenner, hardrijder en schaatsenmaker uit Zwolle met de fabriek Hercules (1895-1907), vanaf 1910 in Apeldoorn. Hij zat op 13 september 1918 in de trein naar Amsterdam, overleed die avond in het Binnengasthuis en liet een vrouw en drie zoons achter.

Meer lezen over De dijk die onder de trein verdween