De stadsbrand van Enschede
Hoe een textielstadje in zes uur tijd in de as ging en als fabrieksstad weer opstond
Enschede, Overijssel, Overijssel · 19e eeuw (industrialisatie)
Op 7 mei 1862 brak in de Kalanderstraat brand uit. Aan het eind van de middag lag bijna heel Enschede in puin en waren 3.675 mensen dakloos. Het verhaal van de vlucht, de opvang op het Schuttersveld en een stad die zichzelf opnieuw uitvond.
Een stad in afwachting Begin mei 1862 had Enschede net een koninklijk bezoek achter de rug. Koning Willem III was een paar dagen eerder in de stad geweest en de groene versieringen en erebogen hingen er nog. Feestelijk was de stemming verder niet. De katoen voor de Twentse fabrieken kwam grotendeels uit Amerika en daar woedde de Burgeroorlog. De aanvoer lag zo goed als stil, en veel arbeiders zaten zonder werk.
Het stadje telde in 1862 ruim 4.600 inwoners. De huizen stonden dicht op elkaar, veel ervan hadden onder de dakpannen nog een laag stro, en het had al weken niet geregend. Blusmiddelen waren er nauwelijks.
Woensdag 7 mei, kort voor één uur Even voor één uur 's middags sloeg in een arbeiderswoning aan het eind van de Kalanderstraat, aan de zuidoostkant van de stad, het vuur uit. Hoe de brand ontstond is nooit vastgesteld. Er gingen later geruchten over brandstichting, maar bewijs daarvoor is er niet.
Een straffe wind joeg de vlammen meteen verder. Al snel stond de kleine katoenspinnerij van Maseland aan de Zuiderhagen in brand. Vonken vlogen over de daken en vatten vlam in het droge stro onder de pannen. Bouwhistoricus Dirk de Vries wees er later op dat juist die strolagen verklaren waarom het vuur zo snel van dak naar dak sprong. De wind draaide die middag twee keer, waardoor de brand steeds nieuwe straten bereikte.
De vlucht door de poorten Wie kon, pakte wat er te dragen viel en vluchtte. Een litho die nog in 1862 werd uitgegeven laat gezinnen zien die met vee en huisraad de stad uit trekken, terwijl op de achtergrond alles in vlammen staat. Enschede had twee poorten, de Eschpoort en de Veldpoort, en daar drongen honderden mensen naar buiten.
Ook de Grote Kerk aan de Oude Markt brandde uit. De zandstenen muren en de toren bleven staan, maar het interieur ging verloren. Op de toren is de rozerode verkleuring van de hitte nog altijd te zien. De katholieke Sint-Jacobuskerk, nog maar twintig jaar oud, brandde helemaal af. Het stadsarchief ging in de vlammen op.
Zeven uur 's avonds Rond zeven uur 's avonds was Enschede één puinhoop. Volgens de Canon van Enschede lagen 633 woningen, 25 stallen, 44 pakhuizen, acht fabrieken en alle openbare gebouwen in de as. Van de ongeveer 4.500 mensen in het getroffen gebied waren er 3.675 dakloos geworden, verdeeld over zo'n 660 gezinnen.
Over doden zijn de bronnen het niet eens. De Canon van Enschede en de Historische Sociëteit Enschede-Lonneker melden dat er geen dodelijke slachtoffers vielen. Een oudere studie noemt twee doden, een kraamvrouw en een zieke. Zeker is dat bijna een hele stad in één middag haar huis kwijt was.
Tenten op het Schuttersveld De meeste daklozen trokken in bij familie, kennissen of boeren in de omgeving. Voor wie nergens heen kon, verrees op het Schuttersveld een tentenkamp. Daar werden kleding en voedsel uitgedeeld en het gemeentebestuur trok in villa Schuttersveld, van waaruit de hulpgoederen werden verspreid.
Op 8 mei stelde de gemeenteraad een Hoofdcommissie in voor de getroffenen. Een dag later kwam minister Thorbecke naar Enschede. Hij zorgde voor 400 tenten en 6.000 dekens. Op 12 mei verscheen in het Algemeen Handelsblad een oproep om geld te geven. Die bracht bijna een kwart miljoen gulden op, naast grote hoeveelheden voedsel en kleding. Op 1 juli waren er al drie noodscholen in gebruik.
Opnieuw beginnen, maar anders Op 14 mei kwam er een bouwstop, zodat eerst regels konden worden opgesteld. De nieuwe bouwverordening werd op 19 mei vastgesteld en ging op 3 juni in. Stro onder de daken was voortaan verboden en er kwamen eisen voor fundamenten, goten en schoorstenen. Houten huizen kwamen er niet meer bij. De stad werd herbouwd op het oude stratenpatroon, met een groter marktplein bij de kerk. Het puin verdween in de stadsgracht.
De wederopbouw ging snel. Begin juli stonden er 99 nieuwe huizen, eind 1863 waren 630 stenen huizen herbouwd. Duitse bouwvakkers werkten zij aan zij met textielarbeiders die door de katoencrisis toch al zonder werk zaten. Rond de stad verschenen steenfabrieken.
De fabrikanten herbouwden hun bedrijven als moderne stoomfabrieken. Voor de arbeiders werden in korte tijd hele rijen woningen neergezet: 112 op De Krim, 40 op de Heurne, dat al snel Sebastopol werd genoemd, en twaalf bij Hoog en Droog. Ze werden haastig gebouwd en waren vaak overvol. Zo ontstond na de brand een stad waarin rijk en arm duidelijker dan ooit apart woonden.
Wat er nu nog van te zien is Vijftig jaar na de ramp, op 7 mei 1912, werd op de Oude Markt het Brandmonument onthuld, betaald met giften van inwoners. De Grote Kerk draagt nog altijd de brandsporen op haar toren. En wie door de binnenstad loopt, volgt nog grotendeels de straten van vóór 1862, ook al staat er geen huis meer van toen.
Dit verhaal wordt verteld via fictieve ooggetuigen. Hun namen en belevenissen zijn verzonnen, de gebeurtenissen om hen heen niet.
Bronnen
- Canon van Enschede: De grote stadsbrand - Datum, begin in de Kalanderstraat, 633 woningen, 25 stallen, 44 pakhuizen, acht fabrieken, 3.675 daklozen, tenten op het Schuttersveld, geen doden, Brandmonument 1912, 630 huizen eind 1863.
- Enschede in de klas: Brand! (Canon van Nederland) - Versie voor scholen over de brand, de opvang en de herbouw.
- J.Ch. del Canho Kauffmann, De Enschedesche Bouwvereeniging 1861-1916, hoofdstuk III - Tijdstip kort voor één uur, spinnerij Maseland, draaiende wind, puin om 19.00 uur, Hoofdcommissie 8 mei, Thorbecke 9 mei, oproep 12 mei, bouwverordening, twee doden volgens Hartman.
- SHSEL Canon nr. 24: Charles de Maere en de stadsbrand van 1862 - Koningsbezoek en erebogen, zuidoosterwind, gemeentebestuur in villa Schuttersveld, geen doden.
- D.J. de Vries, Rake klappen in kappen, Bulletin KNOB 2007 - Strodokken onder pannendaken als verklaring voor de snelle verspreiding; brandverkleuring op de toren.
- Collectie Overijssel: 1862, de grote brand van Enschede - Regionaal verhaal over de brand en de gevolgen voor de textielindustrie.
- Rijksmuseum: Brand te Enschedé, 7 mei 1862 (litho) - Litho uit 1862 van vluchtende gezinnen met vee.
- Rijksmuseum: Oude Markt te Enschede na de stadsbrand (H. Valkenburg, 23 mei 1862) - Schets van de ruïnes aan de Oude Markt.
- Rijksmonumentenregister: Grote Kerk Enschede (nr. 15307) - Monumentbeschrijving van de Grote Kerk aan de Oude Markt.
- Rijksmonumentenregister: tuin villa Schuttersveld (nr. 511835) - Locatie en geschiedenis van villa Schuttersveld.