De Razzia van Rotterdam

52.000 mannen opgepakt in twee dagen

Rotterdam, Zuid-Holland · 10 – 11 november 1944

Op 10 november 1944 sluiten de Duitsers heel Rotterdam af. Meer dan 50.000 mannen worden van straat geplukt en op transport gezet naar de Arbeitseinsatz.

Op 10 en 11 november 1944, midden in de hongerwinter, sloten Duitse troepen de stad Rotterdam volledig af en voerden in een ongekende razzia ruim 52.000 mannen af – de grootste van heel bezet Nederland. Mannen tussen de 17 en 40 jaar werden straat voor straat uit hun huizen gehaald, samengedreven in het Feyenoord-stadion en per trein, boot of te voet naar dwangarbeid in Duitsland gestuurd. Deze brute actie, codenaam Aktion Rosenstock, liet een diepe wond na in de stad en haar families.

Rotterdam in de hongerwinter

In de herfst van 1944 kampte Nederland met de zwaarste winter van de oorlog. De hongerwinter had toegeslagen: voedselvoorraden waren uitgeput door de spoorwegstaking en de Duitse blokkade van voedseltransporten naar West-Nederland. Rotterdam, de verwoeste havenstad, leed hevig onder kou en ondervoeding. De geallieerde opmars vanuit het zuiden kwam na de mislukte slag om Arnhem tot stilstand bij de grote rivieren. De bezetter vreesde dat weerbare mannen zich zouden aansluiten bij het verzet of de geallieerden zouden helpen bij een doorbraak. Officieel ging het om arbeidsinzet voor de Duitse oorlogsindustrie, maar minstens zo zwaar woog dat de bezetter geen weerbare mannen achter het front wilde hebben. Van de ongeveer 70.000 mannen in de leeftijdsgroep 17 tot 40 jaar in Rotterdam en Schiedam zouden er 52.000 worden opgepakt – een hoog percentage door het verrassingseffect.

De spanningen liepen op in de eerste week van november. In stilte versterkte het Duitse leger zijn aanwezigheid in Rotterdam met duizenden soldaten. Bruggen, pleinen en uitvalswegen werden in de gaten gehouden om ontsnappingen te blokkeren. Telefoonlijnen werden afgesneden. De bevolking, uitgeput door honger en kou, had weinig vermoeden van de omvang van wat komen ging.

De omsingeling van de stad

In de nacht van 9 op 10 november 1944 zette de operatie Aktion Rosenstock zich in gang. Ongeveer 8.000 Duitse soldaten omsingelden Rotterdam en het nabijgelegen Schiedam. Alle belangrijke bruggen over de Maas, zoals de Willemsbrug, werden bezet. Pleinen, stations en wegen stonden onder controle. Het telefoonverkeer lag stil, en patrouilles sloten de stad hermetisch af. Pamfletten werden door de brievenbussen geduwd met een bevel: alle mannen van 17 tot 40 jaar moesten zich melden met warme kleding, brood voor één dag en slaapspullen. "Voor de achterblijvende familieleden zal worden gezorgd," stond er. "Op hen die pogen te ontvluchten of weerstand bieden, zal worden geschoten."

De razzia begon bij de randen van de stad, vanaf de . Straat voor straat, huis voor huis doorzochten soldaten de woningen. Deuren werden ingetrapt, families uit hun bed gehaald. Mannen werden zonder pardon van straat geplukt of uit hun huizen gesleurd. Ontsnappen was vrijwel onmogelijk door de strakke afgrendeling. Uit angst voor represailles en verraad door buren of huisgenoten – veel arbeidersgezinnen leefden in kleine huizen met grote families – gaven de meesten zich over. Ongeveer 20.000 mannen wisten te ontkomen door te duiken in kelders, zolders of bij familie buiten de stad, maar het merendeel werd meegenomen. De eerste dag richtte de zoektocht zich op Schiedam en de buitenwijken van Rotterdam; de tweede dag volgde het centrum.

Samengedreven in De Kuip

Duizenden opgepakte mannen werden naar centrale verzamelpunten geleid, waarvan het Feyenoord-stadion – De Kuip – het grootste was. Op 10 en 11 november stonden er duizenden mannen op het veld van het stadion . Onder koude regen werden ze geregistreerd, gefouilleerd en urenlang zonder eten of drinken aan het wachten gezet. Vrouwen en kinderen mochten tot aan de hekken komen om eten en dekens toe te stoppen, maar soldaten dreven hen ruw weg. De aanblik van al die mannen, opeengepakt in het stadion dat normaal juichende voetbalfans herbergde, sneed de stad door het hart.

Andere verzamelplaatsen waren scholen, kazernes en pleinen. Vanuit deze punten begon het transport. Duizenden mannen marcheerden te voet richting Utrecht, een tocht van tientallen kilometers onder bewaking. Anderen werden per rijnaak over de Maas verscheept. Weer anderen gingen per trein, onder meer vanaf het . De treinen, overvol en zonder voldoende voedsel, reden oostwaarts via Amersfoort en Zwolle naar werkkampen.

Dwangarbeid in Duitsland

Eenmaal aangekomen in Duitsland of tijdelijke kampen in Oost-Nederland werden de mannen ondergebracht in barakkenkampen voor de Arbeitseinsatz . Ze moesten werken in de oorlogsindustrie, bij de aanleg van verdedigingswerken of in de landbouw. Voorwaarden waren erbarmelijk: kou, honger en dagelijkse geallieerde bombardementen op fabrieken en steden. De officiële reden – arbeidstekort – klopte nauwelijks; veel mannen kregen geen zinvol werk en werden ingezet voor corveetaken.

Het transport kende tragedies. Ontsnappingspogingen onderweg, zoals bij Wezep, liepen meestal slecht af; sommige mannen werden als afschrikwekkend voorbeeld doodgeschoten. Ondanks beloftes over zorg voor families thuis, werden uitkeringen vaak niet of te laat betaald. De razzia was een succes voor de Duitsers door de verrassing, maar latere acties in steden als Delft en Den Haag leverden veel minder op omdat het nieuws zich had verspreid.

De stad zonder mannen

Rotterdam was lamgelegd. Van de 70.000 weerbare mannen bleven er nog maar 18.000 over. Vrouwen, kinderen en ouderen moesten de stad draaiende houden in de barre hongerwinter. Werkplaatsen, havens en huishoudens misten handen. De NSB en collaborateurs profiteerden soms van de chaos, maar de saamhorigheid groeide. Verzetsgroepen werden alerter, en de geallieerde opmars zette door in 1945. De razzia weekte geen opstand los, maar verzwakte de stad wel degelijk.

De opgepakte mannen leden onder ontberingen. Bombardementen doodden er velen; anderen stierven aan uitputting of ziekte. Terugkeer was onzeker: velen werden pas na de bevrijding vrijgelaten, anderen bleven tot diep in 1945 vast.

Thuiskomst en de stilte

In 1945 begonnen de overlevenden terug te keren . Treinen vol magere, gebroken mannen arriveerden in Rotterdam. Families vielen elkaar huilend in de armen, maar de schade was groot. Ruim 500 kwamen nooit thuis. De stad zweeg lange tijd over de razzia; schaamte over het gebrek aan verzet en het leed van de achterblijvers speelden mee. Pas decennia later kwam het verhaal naar buiten, mede door historisch onderzoek.

Wat er nu nog van rest

Vandaag herinnert het Razzia-monument op de Parkkade aan de gebeurtenissen . Het monument werd op 10 november 2023 onthuld, bijna tachtig jaar na de razzia; sindsdien worden er bij de herdenking kransen gelegd. Educatieve programma's voor scholen vertellen het verhaal door, en digitale archieven maken getuigenissen toegankelijk. De razzia blijft een symbool van de brute bezetting en de veerkracht van de stad.

Bronnen

  1. De Razzia van Rotterdam (Bart de Groot) - Reconstructie van de grootste razzia in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog.
  2. De Razzia — 10 november 1944 - Documentaire met getuigenissen van mannen die werden opgepakt en weggevoerd.
  3. Razzia in Rotterdam (TweedeWereldoorlog.nl, 100 voorwerpen) - Aktion Rosenstock: 8.000 soldaten, de afgegrendelde stad, het pamflet en de afvoer naar dwangarbeid.
  4. Stadsarchief Rotterdam - Foto's, registraties en persoonlijke verhalen over de razzia.
  5. De razzia van Rotterdam en Schiedam, de grootste razzia van Nederland (MAX Vandaag) - Aantallen, het pamflet, de verzamelplaatsen zoals De Kuip, het transport, de razzia in Delft en Den Haag en het monument.
  6. Rotterdam herdenkt grootste razzia van Nederland, 80 jaar geleden (NOS) - Ruim 500 van de 52.000 weggevoerde mannen kwamen om; de route via Stadion Feijenoord.
  7. Rotterdam unveils monument to remember 1944 razzia (NL Times) - Onthulling van het Razziamonument aan de Parkkade op 10 november 2023.

Meer lezen over De Razzia van Rotterdam