Providentia in Oorlogstijd

Kempenhaeghe & de Tweede Wereldoorlog

Sterksel, Noord-Brabant · 1919 – 1946

Van epilepsiezorg tot Duits kinderkamp, van frontlinie tot Brits hospitaal. Het vergeten oorlogsverhaal van Huize Providentia.

Huize Providentia in Sterksel, Noord-Brabant, begon als een klooster voor epilepsiezorg, maar werd tijdens de Tweede Wereldoorlog een kinderkamp van de Duitsers, een frontlinie en een Brits hospitaal. Van 1920 tot na de bevrijding kende het tehuis een reeks dramatische wendingen, van zelfvoorzienende rust tot ontberingen en inbeslagname. Dit is het vergeten oorlogsverhaal van Providentia, gebaseerd op archiefstukken en ooggetuigenverslagen.

De stichting en bloeitijd van Providentia

In 1920 vestigden de Broeders van de Heilige Joseph uit Heerlen zich in Sterksel om zorg te bieden aan epilepsiepatiënten. Broeder Bonaventura arriveerde er op 25 februari 1920, een dag later gevolgd door zeven andere broeders en enkele patiënten. Op 20 september 1920 ondertekende Mgr. Leo Driessen de akte van aankoop. Het complex groeide uit tot een zelfvoorzienend geheel, waar arme mannen, wezen en zenuwlijders onderdak en zorg vonden.

De bouw van het imposante hoofdgebouw begon in 1925 en werd in december 1927 opgeleverd. Al sinds eind 1920 werd zorg verleend vanuit een noodklooster. De broeders combineerden verpleging met ambachtelijk werk op het landgoed, inclusief de boerderij die voedsel leverde. In de jaren dertig leidde Providentia een rustig bestaan. De broeders waren vaklieden als boer, tuinder, timmerman, schoenmaker en kleermaker. Het tehuis verzorgde ruim tweehonderd bewoners, waarvan circa honderdvijfenvijftig met epilepsie.

De inval van de oorlog

Op 10 mei 1940 vielen de Duitsers Nederland binnen. Op het afgelegen Providentia bleef het oorlogstoneel aanvankelijk op afstand. Twee gewonde Nederlandse soldaten werden er verpleegd. Op 12 juni 1940 werd een inventaris opgemaakt. De bezetting zette het leven onder druk, maar de zorg ging door.

De winter van 1941-1942 was uitzonderlijk koud, met twee maanden dikke sneeuw. Kolen ontbraken, voedsel zat op de bon en was van slechte kwaliteit. Patiënten en broeders leden honger en kou. In 1942 sloeg het noodlot toe met een brand in de schuur bij de boerderij . De oogst van het vorige jaar smeulde door, met forse brandschade en het verlies van 4000 kg rogge – een zware tegenslag in een hongerig jaar.

Inbeslagname en gedwongen vertrek

Per 1 november 1942 werd dokter Rutten de nieuwe geneesheer-directeur, opvolger van dokter Kwisthout. Vijf dagen later, op 6 november 1942, reden vroeg in de ochtend Duitse legerauto's de oprijlaan op. Huisoverste broeder Cornelius werd gedwongen een formulier te tekenen waarmee afstand werd gedaan van alle goederen.

In de loop van de middag vertrok een droeve stoet van broeders en patiënten naar Huize Voorburg in Vught. Directeur dokter Jansen verwachtte tachtig patiënten, maar er kwamen er ruim tweehonderd, begeleid door dokter Rutten. Broeder Antonius, verpleger met 45 jaar dienst, zag zijn levenswerk verdwijnen. Broeder Bonaventura overleed tijdens de oorlog door ontberingen.

Duits kinderkamp in de bezettingstijd

In de winter van 1942-1943 richtte de bezetter Providentia in als KLV-Jungenslager Sterksel, onderdeel van de Kinderlandverschickung van de Hitlerjugend. In totaal verbleven er naar schatting zo'n 350 Duitse kinderen. In 1943 verbleven er kort scholieren van de Deutsche Oberschule in Den Haag, kinderen van Duitstalig personeel van het Reichskommissariat. Vanaf maart 1944 volgden scholieren uit Wuppertal met hun leerkrachten.

Het kamp liep door tot september 1944. In de kapel werd een houten constructie geplaatst om het orgel te beschermen. Aannemer Jan Huybregts uit Heeze voorkwam met een slimme tweede offerte dat de kapel werd verbouwd tot slaapzaal. De Duitsers bouwden ook een betonnen schuilkelder . Een ondergrondse school werd ingericht .

Bevrijding en frontlinie

Op 14 september 1944 vertrokken de schoolkinderen en een groot deel van de militairen. Opperwachtmeester Adriaan Kooren uit Maarheeze bedacht een list om de laatste Duitsers weg te krijgen, waardoor het complex niet werd verwoest. Rond 20 september 1944 bevrijdden Britse troepen van het Tweede Leger van generaal Miles Dempsey Sterksel. Vermoeide manschappen kwamen er op verhaal.

In het najaar van 1944 diende Providentia als Brits militair hospitaal. Het werd ingericht als 81st British General Hospital. Ruimtes werden operatiekamers, de toneelzaal een ziekenzaal. Engelse hersenchirurg dr. Philip Bleasdale redde onder meer levens, ook van burgers.

Na de oorlog: wederopbouw en graven

In januari 1945 legden de geallieerden halverwege en haaks op het kerkhof een militaire begraafplaats aan: 'Gemenebest Sterksel Monastery cemetery'. Hier vonden 42 gesneuvelde militairen hun rust op de kloosterbegraafplaats . Na de oorlog keerden broeders en patiënten geleidelijk terug naar het zwaargehavende Providentia. Pas eind 1948, vijfeneenhalf jaar na de inbeslagname, kregen de broeders de eigendomsrechten formeel terug.

Wat er nu nog van rest

Op het terrein van Providentia staat vandaag Kempenhaeghe, expertisecentrum voor epilepsie. De kloosterbegraafplaats met 42 oorlogsgraven, de bunker en de kapel zijn als stille getuigen bewaard gebleven.

Bronnen

  1. Historie Kloostervelden — Oorlogsverhalen van Providentia - Lokaal historisch archief van Sterksel met ooggetuigenverslagen over Providentia in de oorlogsjaren.
  2. Een KLV-Lager in Sterksel (Erfgoed Brabant) - Onderbouwt de inbeslagname op 6 november 1942, de schoolgroepen uit Den Haag (1943) en Wuppertal (maart tot september 1944), de schuilkelder en het 81st British General Hospital.
  3. NIOD — Instituut voor Oorlogsdocumentatie - Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, waar onder meer de bouwplannen van de Duitse schuilkelder in Sterksel bewaard worden.
  4. Maarheeze (Sterksel Monastery) Cemetery (Commonwealth War Graves Commission) - Onderbouwt de 42 oorlogsgraven op de kloosterbegraafplaats en het gebruik als Brits hospitaal vanaf september 1944.
  5. Kempenhaeghe, expertisecentrum voor epilepsie - Huidige organisatie op het terrein van het voormalige Huize Providentia.
  6. Huize Providentia, Sterksel (TracesOfWar) - Onderbouwt de ontruiming voor de Hitlerjugend, het 81st British General Hospital en de 42 soldatengraven.
  7. Broeder Cornelius en Huize Providentia (De Broeders, Heerlen) - Onderbouwt de vestiging van de Heerlense broeders in Sterksel in 1920, de bouw vanaf 1925 en Cornelius als overste tot 1942.

Meer lezen over Providentia in Oorlogstijd