Kamp Twilhaar
Het vergeten werkkamp op de Sallandse Heuvelrug
Nijverdal, Overijssel · 1940 – 1945
In de bossen bij Nijverdal werden Joodse mannen gedwongen te werken. Op 2 oktober 1942 werden ze gedeporteerd. Bijna niemand overleefde.
In de bossen van de Sallandse Heuvelrug, aan de rand van Nijverdal, lag tijdens de Tweede Wereldoorlog werkkamp Twilhaar: een vergeten plek van dwangarbeid en deportatie. Tussen 1940 en 1945 werden hier werkloze mannen, waaronder Joodse dwangarbeiders uit Groningen, ingezet bij het ontginnen van woeste heidegronden. Op 2 oktober 1942, tijdens het Joodse Loofhuttenfeest, marcheerden zij onder bewaking naar het station van Nijverdal – een transport richting Westerbork en de vernietigingskampen, waarvan bijna niemand terugkeerde.
De oprichting van het werkkamp
In 1940 begon de bouw van kamp Twilhaar aan de Paltheweg, diep in de bossen bij Nijverdal in Overijssel. Het kamp maakte deel uit van de Rijksdienst voor de Werkverruiming, een overheidsinstantie die werkloze mannen aan het werk zette tijdens de crisisjaren. Twee lange barakken in V-vorm boden plaats aan 96 mannen, aangevuld met een kantine en een woning voor de beheerder. De ligging op de Sallandse Heuvelrug was strategisch: uitgestrekte heidevelden wachtten op ontginning, een typische taak voor werkverschaffingsprojecten.
Het kamp paste in een bredere reeks werkkampen die Nederland in de jaren dertig en veertig kende. Werklozen moesten woeste gronden omzetten in bruikbaar land, vaak onder Staatsbosbeheer-toezicht. Twilhaar lag nabij boerderij Twilhaar en richtte zich op bosontginning en kwekerijwerk. De barakken waren sober: eenvoudige houten constructies, bedoeld voor tijdelijk verblijf. Al snel na de Duitse inval in mei 1940 werd het kamp in gebruik genomen, als onderdeel van de bezettingsstructuur die werkloze arbeidskrachten inzette voor infrastructurele projecten.
De eerste bewoners: zeelieden uit Scheveningen
In januari 1941 arriveerden de eerste groep arbeiders: werkloze vissers en zeelieden uit Katwijk en Scheveningen. De Duitse bezetter verbood hen te varen, waardoor zij werkloos werden. Deze mannen kregen de opdracht een boomkwekerij aan te leggen, die de naam 'De Plantage' kreeg. Onder toezicht van Staatsbosbeheer plantten zij bomen op de heide, een arbeidsintensieve klus die paste bij de werkverschaffingspolitiek.
De zeelieden leefden in de barakken aan de Paltheweg, waar het leven streng geregeld was. Dagelijks werk op het land, met maaltijden in de kantine. Nijverdal, een textielstadje vlakbij, bood beperkt contact met de buitenwereld. De kwekerij groeide uit tot een meetpunt van het kamp: hier begonnen de ontginningen die later zouden worden uitgebreid. De mannen uit de kustplaatsen brachten zeevaartkennis mee, maar moesten zich aanpassen aan spade- en pikhouweelwerk. Dit was de vredige fase van Twilhaar, nog zonder de latere tragedie.
Van werkkamp naar Joods dwangkamp
In april 1942 veranderde alles. De bezetter herschikte het kamp: de zeelieden moesten vertrekken, net als het Nederlandse personeel – geen pottenkijkers meer toegestaan. Twilhaar werd een Joods werkkamp, onderdeel van een landelijk netwerk van meer dan veertig zulke kampen. Dit volgde op een besluit van rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart uit oktober 1941, dat werkloze Joden isoleerde in kampen in het noorden en oosten van Nederland.
De Joodse mannen, vaak uit steden als Groningen, Tilburg en Amsterdam, werden gedwongen tewerkgesteld. Het kamp diende als 'wachtkamer' voor kamp Westerbork. In september 1942 zaten in 42 kampen ruim 5000 Joodse mannen, geïsoleerd van hun gezinnen. Twilhaar, met zijn 96 plekken, werd klaargemaakt voor deze nieuwe bewoners. De ontginning van heidevelden ging door, maar nu onder strengere bewaking. Het Nederlandse personeel verdween, vervangen door Duitse controle.
Aankomst en dwangarbeid van de Groningers
Op 10 juli 1942 bereikten 83 Joodse mannen uit Groningen het station van Nijverdal. Het waren mannen met achternamen beginnend op A, B of C: kelners, muzikanten, kooplieden, slagers – werklozen door Joodse uitsluiting uit beroepen. Zij liepen van het station naar het kamp aan de Paltheweg, een tocht van enkele kilometers door het bos.
Van juli tot september 1942 volgden drie maanden dwangarbeid. De mannen ontgonnen woeste heidevelden met schoppen die zij zelf moesten betalen. Aanvankelijk mochten zij het kamp nog verlaten, maar regels werden strenger: hekken, bewaking, isolement. Werk op 'De Plantage' en omliggende gronden: turf steken, grond egaliseren, voorbereiding voor bebossing. In totaal ontgonnen zij naar schatting zo'n 20.000 vierkante meter. Het leven was zwaar: karige rantsoenen, lange dagen, psychologische druk. Lokale inwoners zagen de mannen soms in Nijverdal, maar contact was beperkt.
De deportatie: mars naar het station
Op 2 oktober 1942, tijdens Soekot – het Joodse Loofhuttenfeest – kwam het einde. Onder bewaking van Duitse soldaten werden alle Joodse mannen gedreven over de Grotestraat naar het station van Nijverdal. Inwoners keken toe vanaf de stoepen. Onder het mom van 'gezinshereniging' liepen zij in colonne, bagage in de hand, richting het perron. Het transport ging naar Westerbork, en vandaar naar vernietigingskampen in Oost-Europa. Bijna niemand overleefde.
Deze deportatie was deel van een landelijke actie: in de nacht van 2 op 3 oktober 1942 werden Joodse werkkampen geleegd. Duizenden mannen, vrouwen en kinderen arriveerden tegelijk in Westerbork. Twilhaar viel leeg; het kamp had slechts drie maanden als Joods werkkamp gefunctioneerd, van juli tot oktober 1942.
Na de deportatie: ander gebruik in oorlogstijd
Na oktober 1942 kreeg Twilhaar nieuwe functies. Tussen 1943 en 1945 huisvestte het grote gezinnen die door de Duitsers uit kustgebieden waren verdreven voor de Atlantikwall. In maart 1945, na het bombardement op Nijverdal, diende het als tijdelijke opvang. Op 22 maart 1945 vernietigden Amerikaanse vliegtuigen bij vergissing het centrum van de stad: 73 doden, vele huizen verwoest. Overlevende gezinnen werden gehuisvest in de lege barakken. De beheerder bleef aanwezig.
De ontgonnen gronden, later informeel 'Het Jodenbos' genoemd, werden pas na de oorlog bebost door andere arbeiders. Het kamp overleefde de oorlog, maar begin 1947 werd het afgebroken. De barakken verdwenen, de beheerderswoning ook.
Herdenking en onthulling van het monument
Lang bleef Twilhaar vergeten. Aan het begin van de 21e eeuw deed een werkgroep Overijsselaars onderzoek, wat leidde tot een herdenkingsmonument. Op 2 oktober 2003, precies 61 jaar na de deportatie, werd het onthuld aan de Paltheweg. Volgens lokale verslagen onthulde Esther Abram, dochter van oud-dwangarbeider Nathan Berkelo, het samen met de burgemeester van Hellendoorn. Twee betonnen panelen tonen foto's van de Joodse mannen.
In 2012 volgden uitbreidingen: een replica van de kamp-poort en zandlichamen die de barak-contouren markeren. Het monument herinnert aan de 83 Groningers en benadrukt de rol van Twilhaar in de Holocaust.
Wat er nu nog van rest
Vandaag markeren het herdenkingsmonument, de poortreplica en grondcontouren de plek aan de Paltheweg. Het Jodenbos getuigt stil van de ontginning, terwijl station en Grotestraat de deportatiemars evoceren. Twilhaar is een les in vergetelheid en herstel: een werkkamp dat van werkverschaffing uitmondde in genocide, nu vereeuwigd voor volgende generaties.
Bronnen
- Kamp Twilhaar — Joodse dwangarbeiders in Salland (Jan Alferink & Harry Fikken) - Het standaardwerk over Kamp Twilhaar. Gedetailleerd onderzoek naar de geschiedenis van het werkkamp, de dwangarbeiders en hun lot.
- Memory Vrijheidsmuseum Nijverdal - Museum over de Tweede Wereldoorlog in Nijverdal (Grotestraat), met aandacht voor de oorlogsjaren in Hellendoorn en het bombardement van 1945.
- Joods Monument: Joodse mannen in werkkamp Twilhaar - Bevestigt dat op 10 juli 1942 83 Joodse mannen uit Groningen in werkkamp Twilhaar aankwamen, met groepsfoto uit augustus 1942.
- Collectie Overijssel (voorheen Historisch Centrum Overijssel) - Archiefstukken en foto's van werkkampen in Overijssel, waaronder Twilhaar. Bevat ook documenten over het bombardement op Nijverdal.
- Kamp Twilhaar — Een vergeten geschiedenis - Lokale documentaire over het kamp en de herdenking in 2003, met getuigenissen van nabestaanden.
- De Kontouren van Kamp Twilhaar - In 2012 werden de contouren van het voormalige kamp opnieuw zichtbaar gemaakt in het landschap als herdenkingsproject.
- TracesOfWar: Monument Joodse dwangarbeiders Kamp Twilhaar - Onderbouwt de aankomst van 83 Groningers op 10 juli 1942, de deportatie op 2 oktober 1942, de onthulling van het monument op 2 oktober 2003 en de afbraak van de barakken begin 1947.
- Liberation Route Europe: Rijkswerkkamp Twilhaar - Beschrijft de bouw door de Rijksdienst voor de Werkverruiming, de Scheveningse vissers, de deportatie via station Nijverdal en de opvang van evacués na 1943 en in 1945.
- IVN Hellendoorn-Nijverdal: Langs de flanken (wandelboekje, 2023) - Noemt de vissers uit Katwijk en Scheveningen die in 1941 kwekerij De Plantage aanlegden en de deportatie op 2 oktober 1942.
- TracesOfWar: Monument bombardement Nijverdal 22 maart 1945 - Bevestigt dat bij het Amerikaanse vergissingsbombardement op Nijverdal op 22 maart 1945 73 mensen omkwamen.