Het Belgenkamp op de hei

Vluchtoord Nunspeet, 1914–1919: hoe een heideveld op de Veluwe een Belgisch barakkendorp werd — en waarom er honderden kindergraven achterbleven

Nunspeet, Gelderland · Eerste Wereldoorlog (1914–1919)

In december 1914 opende op de hei bij Nunspeet het eerste Rijksvluchtoord van Nederland: zo'n zeventig houten barakken voor gevluchte Belgen. Er is bijna niets van over — behalve straatnamen en honderden genummerde kindergraven.

De stemmen in dit verhaal zijn fictief. De gebeurtenissen, plaatsen, aantallen en data zijn gebaseerd op historische bronnen en staan in de blokken "Wat er echt gebeurde".

1. De trein uit Oldebroek

Marieke Verhaegen (fictief), 34, moeder uit Antwerpen — december 1914 "Ze zeiden: de mannen lopen over de hei, de vrouwen en kinderen gaan met de trein. Dus zat ik daar, met Louis op schoot en Fien tegen me aan, en keek naar een land dat zo plat en leeg was dat ik dacht dat we het einde van de wereld hadden bereikt. Bij het station stapten we uit. Nunspeet. Een naam die ik nooit had gehoord. Het rook er naar dennen en natte grond. Iemand zei dat het kamp verderop lag, achter de bomen. Ik dacht: hoe lang duurt dit? Een paar weken, zeiden ze. Tot het thuis weer veilig is."

Wat er echt gebeurde

Na de val van Antwerpen, op 10 oktober 1914, vluchtten ongeveer een miljoen Belgen naar Nederland — een land met op dat moment zo'n 6,2 miljoen inwoners. De meesten keerden binnen weken terug; ruim 100.000 bleven tot het einde van de oorlog. Voor vluchtelingen die niet in hun eigen onderhoud konden voorzien, richtte de rijksoverheid zogeheten vluchtoorden op. Nunspeet was het eerste. De burgemeester van Ermelo (waar Nunspeet toen onder viel), baron Mackay, bood de "onafzienbare heidevlakten" van zijn gemeente aan. In november 1914 begon de bouw; in december 1914 opende het kamp. De eerste bewoners kwamen uit de legerplaats Oldebroek, waar ze tijdelijk waren opgevangen: vrouwen, kinderen en ouderen per trein naar station Nunspeet, de mannen te voet over de hei.

2. Een dorp van planken

Marieke Verhaegen (fictief) — winter 1914/1915 "Het kamp was groter dan ons hele stadsdeel. Vier 'dorpen', noemden ze het, met eetzalen, keukens, een school, zelfs een kerk en een theater. Alles van hout, alles nieuw, alles hetzelfde. Er waren barakken met namen. Eén heette de Congo. Daar ging je heen als je iets misdaan had. Een andere heette Jan Steen, en over wie daar zaten werd gefluisterd. Wij kregen een slaapzaal met tientallen anderen. 's Nachts hoorde je iedereen ademen. En hoesten. Vooral de kinderen."

Wat er echt gebeurde

Vluchtoord Nunspeet bestond uit ongeveer zeventig houten barakken, verdeeld over vier "dorpen", op circa 25 hectare heide. Het was gebouwd voor 13.000 mensen. Elk dorp had een crèche, een keuken, waszalen en meerdere eetzalen; verder waren er scholen, een katholieke kerk, een theater (Tivoli), een polikliniek, een naaiatelier en een eigen elektriciteitscentrale en waterleiding. Net buiten het kamp stond een ziekenhuis. Twee barakken hadden een bijzondere functie: de "Congo" voor gestraften en de "Jan Steen" voor vrouwen die als prostituee werden aangemerkt. Nunspeet was door de regering aangewezen voor armlastige vluchtelingen en voor wat men "minder gewenschte elementen" noemde. Zo kreeg het kamp al vóór de opening een slechte naam, die het tijdens de oorlog niet meer kwijtraakte. De bezetting bleef ver onder de capaciteit: op het hoogtepunt woonden er ruim 6.500 mensen.

3. De kleine graven aan de Eperweg

Marieke Verhaegen (fictief) — voorjaar 1915 "Eerst was het de zuigeling van de vrouw naast ons. Toen een jongetje uit de school van Fien. Toen nog een. De dokters deden wat ze konden, maar de riolen lagen open en de winter was nat. Elke week liep er een stoet de Eperweg af, naar het kerkhof van het dorp. Kleine kisten. We hielden Louis binnen, en we hielden onze adem in. Als je 's avonds de barak uitliep, zag je de lichtjes van Nunspeet en dacht je: daar slapen kinderen gewoon in hun eigen bed."

Wat er echt gebeurde

De gezondheidssituatie in het kamp was slecht. In de eerste tien maanden na de opening — grofweg het jaar 1915 — stierven volgens meerdere bronnen 264 kinderen onder de twaalf jaar, vooral aan besmettelijke ziekten als difterie. Onderzoekers berekenden een kindersterfte van 64,1 promille in het kamp, tegen 14 promille in de gemeente Ermelo in dezelfde periode. Als oorzaken worden genoemd: het kamp begon met al besmette vluchtelingen uit Oldebroek, de hygiënische voorzieningen waren gebrekkig (het open riool bleef lang bestaan), en regeringscommissaris Muller, een militair, hield hulp van buitenaf af. Toen de pers over misstanden begon te schrijven, greep minister Cort van der Linden in; de omstandigheden verbeterden daarna enigszins. In 1918 sloeg ook de Spaanse griep toe in het kamp. De overledenen werden begraven op de Oude Begraafplaats aan de Eperweg, waar tot vandaag honderden graven liggen — de meeste van kinderen, veelal alleen gemarkeerd met een nummer.

4. Leven achter het hek

Marieke Verhaegen (fictief) — zomer 1917 "Je went aan alles, zelfs aan een hek. Zonder verlofpas mocht je niet weg, maar binnen bouwden we ons eigen Antwerpen. Fien zong in het koor, er was toneel in Tivoli, de jongens gaven turnvoorstellingen voor de soldaten in Harderwijk. Ik werkte in het naaiatelier. Op zondag liep de processie tussen de barakken, met bloemen uit onze eigen tuintjes. Soms dacht ik: dit is een dorp geworden. En dan schrok ik van die gedachte."

Wat er echt gebeurde

Bewoners hadden beperkte bewegingsvrijheid: het terrein verlaten mocht alleen met een verlofpas, voor een bepaalde tijd. Binnen het kamp ontstond een eigen gemeenschap met scholen, werkplaatsen, een toneel-, muziek- en zangvereniging en voorstellingen in theater Tivoli — soms ook door gezelschappen van buiten. Jongeren reisden naar Harderwijk en Oldebroek om de daar geïnterneerde Belgische militairen te bezoeken en gymnastiekoptredens te geven. Er werden producten verkocht die door de Belgen waren gemaakt, en bewoners konden groente verbouwen in eigen tuintjes. Het contact met de Nunspeters bleef beperkt; wel is op boerderijen in de omgeving Belgisch muntgeld teruggevonden, vermoedelijk gebruikt om zuivel en levensmiddelen te kopen.

5. De laatste trein

Marieke Verhaegen (fictief) — februari 1919 "Toen de wapenstilstand kwam, wilde iedereen tegelijk weg. Het duurde nog maanden. Op een ochtend in februari liepen we met onze koffers de Eperweg af, dezelfde weg als de kleine kisten. Bij het kerkhof bleef ik staan. Ik had niets om achter te laten dan een gebed. Op het station stond de trein al klaar. Vier jaar eerder dacht ik dat ik aan het einde van de wereld was. Nu wist ik: het einde van de wereld heeft een naam, en het heet niet Nunspeet. Het heet afscheid."

Wat er echt gebeurde

Na de wapenstilstand van 11 november 1918 maakte de Nederlandse overheid snel werk van de repatriëring. In januari en februari 1919 vertrokken speciale treinen vanaf station Nunspeet naar België, soms via het vluchtoord Uden. Bewoners liepen met hun bezittingen via de Eperweg naar het station. Zieken en verplegend personeel bleven als laatsten achter. Het kamp werd nog in 1919 afgebroken. Op de Oude Begraafplaats staat een monument voor de overleden landgenoten, door Belgen gemaakt en geschonken en onthuld op 11 januari 1919.

Wat je nu nog ziet

Van het kamp staat in Nunspeet niets meer. Op het terrein ligt nu een woonwijk die in de volksmond nog altijd "het Belgenkamp" heet. De straatnamen verwijzen naar het Belgische koningshuis: Leopoldlaan, Fabiolalaan, Albertlaan, Astridlaan, Paolalaan, Vlaanderenlaan en Boudewijnplantsoen. Op de hoek van de Leopoldlaan en de Fabiolalaan staat een informatiebord met een plattegrond van het voormalige kamp. Aan de Eperweg 22 ligt de Oude Begraafplaats met het Belgenmonument en de honderden genummerde graven. Station Nunspeet, aan het spoor dat het dorp sinds 1863 met de rest van Nederland verbindt, was voor duizenden Belgen de plek van aankomst én vertrek. Wie verder wil kijken: in Staverden (Allee) staat nog een originele barak uit het Belgische interneringskamp in Harderwijk, tegenwoordig in gebruik als ontspanningszaal.

Bronnen

  1. Belgische vluchtelingen - Noord-Veluws Archief - Overzicht van Belgische vluchtelingen op de Noord-Veluwe; beschrijft Vluchtoord Nunspeet als eerste kamp, start bouw (november 1914), aantal barakken (‘zo’n zeventig’), vier kwartieren, oppervlakte (‘zo’n 25 hectare’), capaciteit (13.000), maximale bezetting (‘rond de 6500’), afbraak in 1919 en latere woonwijk ‘Belgenkamp’ met Belgisch koningshuis‑straatnamen; verwijst naar archiefbestanden van NoVA.
  2. Plattegrond Belgenkamp - Nunspeet uit de Kunst - Publieksgeschiedenis over het Belgenkamp met plattegrond en foto’s; benadrukt dat informatie en beelden afkomstig zijn van het Streekarchivariaat Noordwest-Veluwe; toont de ruimtelijke indeling van het kamp en geeft context bij dagelijkse activiteiten in het vluchtoord.
  3. Station Nunspeet - Nunspeet uit de Kunst - Beschrijft aankomst van Belgische vluchtelingen op station Nunspeet en de bouw van het eerste Rijksvluchtoord op de heidevlakten; informatie gebaseerd op Streekarchivariaat Noordwest-Veluwe; geeft context over logistiek en beleving van de aankomst.
  4. Vluchtoord Nunspeet - Nunspeet uit de Kunst - Publieksartikel over Vluchtoord Nunspeet; beschrijft de huidige woonwijk ‘Belgenkamp’, vermeldt het informatiebord met plattegrond op de hoek Leopoldlaan/Fabiolalaan, en plaatst het kamp in de lokale herinneringscultuur; gebaseerd op regionaal archiefmateriaal.
  5. Belgische straatnamen - MijnGelderland - Special over Belgische straatnamen in Nederland; bevat een paragraaf over de Nunspeetse wijk op de plek van Vluchtoord Nunspeet; noemt capaciteit (13.000), aanwezigheid van voorzieningen, kraamafdeling en strafbarak ‘Congo’, kwalificatie ‘kamp voor minder gewenschte elementen’, hoge zuigelingensterfte, repatriëring na 1918 en afbraak in 1919; levert verhalende context en cijfers.
  6. Vluchtoord Nunspeet had slechte naam tijdens Eerste Wereldoorlog - Reformatorisch Dagblad (1989), via Digibron - Krantenartikel over de kindersterfte (264 kinderen onder de twaalf in de eerste tien maanden, 64,1 tegen 14 promille), difterie, het open riool, regeringscommissaris Muller, minister Cort van der Linden en de barak Jan Steen.
  7. Bord vluchtoord rotonde - Nunspeet uit de Kunst - Publieksstuk over het bord ‘vluchtoord’ bij een rotonde in Nunspeet; geeft kerncijfers (capaciteit 13.000, bijna 7.000 bewoners) en plaatst Vluchtoord Nunspeet in de ruimtelijke herinnering van het dorp; gebaseerd op archiefinformatie.
  8. Justitie / Rijksvreemdelingendienst - Nationaal Archief - Informatie over de archieven van de Justitie/Rijksvreemdelingendienst; vermeldt het bestaan van archiefstukken over Vluchtoord Nunspeet (eerder Oldebroek) in het Rijksarchief in Gelderland; relevant voor beleids- en beheersdocumenten over het kamp.
  9. Afdeling Volksgezondheid en Armwezen, (1892) 1910-1918 - Nationaal Archief - Inventaris van de Afdeling Volksgezondheid en Armwezen (1892–1918); bevat stukken over de opheffing van Vluchtoord Ede en de overplaatsing van vluchtelingen en materiaal naar Nunspeet; geeft bestuurlijke context voor de uitbreiding van Vluchtoord Nunspeet.
  10. Belgische burgervluchtelingen in Nederland 1914–1918 - Analytisch overzicht van Belgische burgervluchtelingen in Nederland (1914–1918); beschrijft de rijksvluchtoorden, de timing van opvang (vanaf half november 1914), de terminologie (‘Rijksvluchtoord’ vs ‘kamp’), de categorieën vluchtelingen, de voorzieningen in de kampen en de opheffing van strafkampen in juni 1915 met overbrenging van ‘misdadige’ bewoners naar een bewaakte afdeling in Nunspeet; biedt een landelijke context waarin Nunspeet wordt geplaatst.
  11. Home - Noord-Veluws Archief - Overzichtspagina van het Noord-Veluws Archief met toegang tot archiefcollecties; bevestigt de aanwezigheid van archieven over Belgische vluchtelingen en Nunspeet; bruikbaar als startpunt voor diepgaand archiefonderzoek (studiezaal, inventarissen).
  12. Herinneringsmonument Eperweg 22 - Gemeente Nunspeet (monumentbeschrijving) - Gemeentelijke monumentbeschrijving van het Belgenmonument op de Oude Begraafplaats, onthuld op 11 januari 1919, met context over de ruim 100.000 Belgen die bleven en de capaciteit van 13.000 in Nunspeet.
  13. Oude Begraafplaats Eperweg 22 - Gemeente Nunspeet (monumentbeschrijving) - Beschrijft de genummerde grafmarkeringen op de begraafplaats aan de Eperweg, die vooral de anonieme graven van Belgische vluchtelingen uit de Eerste Wereldoorlog aangeven.
  14. Soldatenbarak Allee 11, Staverden - Rijksmonumentenregister - Bevestigt dat de houten barak aan de Allee in Staverden uit het Belgische interneringskamp in Harderwijk komt en nu dienstdoet als ontspanningszaal.

Meer lezen over Het Belgenkamp op de hei