De Opstand der Georgiërs op Texel
De bloedige 'laatste slag' van Europa in de duinen van Texel.
Texel, Noord-Holland · 1945
Terwijl de rest van Nederland al uitkijkt naar de bevrijding, barst op Texel in april 1945 een helse strijd los. Georgische soldaten, ingelijfd bij de Wehrmacht, keren zich tegen hun Duitse officieren. Wat een snelle overname had moeten zijn, ontaardt in de 'Europe's Last Battle'. Een aangrijpend verhaal over loyaliteit, opoffering en een strijd die doorging terwijl de wereld elders de vrede al vierde.
Terwijl de rest van Nederland in april 1945 de bevrijding viert en de oorlog ten einde loopt, barst op het Waddeneiland Texel een van de bloedigste veldslagen van Europa uit. Georgische soldaten, gedwongen in Duitse dienst, keren zich tegen hun officieren en ontketenen een opstand die wekenlang duurt, zelfs na de Duitse capitulatie. Deze 'laatste slag van Europa' kost honderden levens en verandert het eiland in een inferno van artilleriebeschietingen en huis-aan-huisgevechten.
De Georgiërs op Texel
Texel, een eiland voor de Noord-Hollandse kust, diende tijdens de Tweede Wereldoorlog als relatief rustig bolwerk voor de Duitse bezetters. In februari 1945 arriveert hier het 822e Georgische bataljon 'Koningin Tamara', bestaande uit zo'n 756 Georgische Sovjet-onderdanen en 246 Duitsers. Deze Georgiërs zijn krijgsgevangenen uit de Sovjet-Unie, ingelijfd in het Duitse Ostlegion-programma om de kust te bewaken tegen een mogelijke geallieerde invasie. Hun moraal is laag: ze vechten niet uit overtuiging, maar uit dwang, met de constante dreiging van represailles tegen hun families thuis.
De Duitsers stationeren het bataljon op strategische plekken, zoals rond Den Burg en de kustbatterijen in het noorden en zuiden. Het eiland telt dan ongeveer 800 Georgiërs en 400 Duitsers. Texelbewoners ervaren de bezetting tot dan toe als draaglijk; er is relatieve rust, en velen zien de Georgiërs zelfs als medelijdende figuren, met wie ze soms contact leggen. De Georgiërs, afkomstig uit de Kaukasus, hunkeren naar vrijheid nu de geallieerden oprukken en de Duitse nederlaag nabij lijkt. Leider van het bataljon is de Georgiër Sjalva Loladze, die de muiterij voorbereidt.
De Nacht van de Bajonetten
De opstand breekt los in de nacht van 5 op 6 april 1945, precies om één uur 's nachts. De Georgiërs, bewapend met messen en bajonetten, overvallen hun Duitse officieren en soldaten in hun slaap. Ze noemen de actie de 'Dag der Geboorte', een symbool van hun streven naar bevrijding. Bij Den Burg en elders op het eiland worden tussen de 200 en 400 Duitsers gedood, zonder een schot te lossen. Commandant Breitner ontkomt nipt en waarschuwt de Duitse troepen in Den Helder.
De Georgiërs nemen snel de controle over delen van het eiland, inclusief Den Burg. Texelbewoners, die de bevrijding voorbarig vieren, worden echter al snel geconfronteerd met represailles. Op 6 april pakken Duitsers aan het eind van de middag veertien eilandbewoners op en executeren er vier zonder proces op het strand. Deze brute reactie markeert het begin van een escalatie: wat een snelle overname had moeten zijn, ontaardt in een langdurige guerrilla.
Duitse tegenaanval en artilleriehel
De Duitsers herstellen zich snel. Kustbatterijen in het noorden en zuiden blijven in hun handen en openen het vuur op Georgische stellingen en Den Burg. Honderden versterkingen – tot wel 2000 man – worden per boot aangevoerd vanuit Den Helder. De Georgiërs, slecht uitgerust en zonder zware wapens, worden teruggedrongen. Het eiland verandert in een slagveld: boerderijen branden af, duinen worden omgewoeld door granaten, en burgers zoeken dekking in bunkers en schuilkelders.
De gevechten zijn meedogenloos. Duitsers doorzoeken huizen op overlevende Georgiërs, terwijl eilandbewoners hen soms helpen door ze te verbergen. Het verzet op Texel probeert de opstandelingen te steunen met voedsel en inlichtingen, maar de Duitse overmacht is te groot. De materiële schade loopt op tot miljoenen guldens; tientallen boerderijen en infrastructuur worden verwoest. Schattingen van het aantal doden variëren: minstens 565 Georgiërs, tussen 360 en 812 Duitsers, en 120 Texelaars komen om.
Terugtrekking naar het noorden
Na de eerste dagen duwen de Duitsers de Georgiërs noordwaarts, naar de duinen rond De Cocksdorp. De opstandelingen vechten huis-aan-huis en vanuit geïmproviseerde stellingen. De strijd concentreert zich rond de Eierlandse vuurtoren, die hun laatste bolwerk wordt. Artillerie blijft hameren op Georgische posities, en Duitsers rukken systematisch op. Ondertussen viert de rest van Nederland op 5 mei de capitulatie, maar op Texel woedt de oorlog door. De Georgiërs, uitgeput en hongerig, duiken onder bij eilandbewoners of vluchten de duinen in.
De Duitsers winnen terrein, maar betalen een hoge prijs. Ze doorzoeken het eiland grondig op 'overgebleven' Georgiërs, met razzia's die burgers in gevaar brengen. Enkele honderden Georgiërs overleven door hulp van de Texelse bevolking, die hen eten en schuilplaatsen biedt ondanks het risico op represailles.
De Canadezen beëindigen de strijd
Zelfs na de algemene Duitse overgave op 8 mei 1945 houden de gevechten aan. Pas rond 18 mei 1945 landen Canadese troepen op Texel om de wapenstilstand af te dwingen; op 20 mei eindigen de gevechten definitief. Ze ontwapenen de overgebleven Duitsers en bevrijden het eiland definitief, twee weken na de rest van Nederland. Bij hun aankomst komen 228 Georgische overlevenden uit hun schuilplaatsen. De Canadezen bemiddelen een einde aan de gevechten, maar de tol is immens: Texel is verwoest, en de 'Russenoorlog' – zoals eilandbewoners het noemen – heeft een litteken achtergelaten.
Wat er nu nog van rest
Vandaag de dag herinnert de Georgische begraafplaats 'Loladze' op Texel aan de opstandelingen, met graven voor gevallen Georgiërs. Nabestaanden bezoeken jaarlijks het eiland, en monumenten zoals bij de vuurtoren en in Den Burg vertellen het verhaal van loyaliteit en opoffering. De gebeurtenis staat bekend als Europa's laatste slagveld van de Tweede Wereldoorlog, een uniek hoofdstuk van verzet te midden van de vrede.
Bronnen
- De Russische opstand op Texel (Dick van Reeuwijk) - Boek van een Texelse lokale historicus over het verloop van de opstand.
- Georgian uprising on Texel (Wikipedia) - Onderbouwt de start in de nacht van 5 op 6 april 1945, de inzet van circa 2.000 Duitse mariniers, de gevechten bij Eierland, de 228 overlevenden en de begraafplaats op de Hoge Berg.
- Texel 75 jaar geleden: 400 Duitsers gedood bij opstand Georgische soldaten (NH Nieuws, 2020) - Onderbouwt de aankomst van bataljon 822 op 6 februari 1945, de start om 01.00 uur en de represaille waarbij veertien Texelaars werden opgepakt en vier geëxecuteerd.
- NIOD — Instituut voor Oorlogsdocumentatie - Nationaal instituut voor oorlogsdocumentatie met archiefmateriaal over de bezetting van Texel.
- The Georgian Uprising (Europe Remembers / Liberation Route) - Onderbouwt de leiders Breitner en Loladze, de aantallen doden (565 Georgiërs, circa 812 Duitsers, 120 Texelaars) en het einde van de gevechten op 20 mei.