De Moord op de Gebroeders De Witt

Gelyncht door het Haagse gepeupel

Den Haag, Zuid-Holland · 20 augustus 1672

Raadpensionaris Johan de Witt en zijn broer Cornelis worden door een woedende menigte gelyncht, verminkt en opgehangen bij de Gevangenpoort. Het Rampjaar op zijn gruwelijkst.

Op 20 augustus 1672, midden in het chaotische Rampjaar, werden de broers Johan en Cornelis de Witt voor de Gevangenpoort in Den Haag door een woedende menigte overvallen, doodgeschoten, verminkt en opgehangen. Wat begon als een bezoek van de pas afgetreden raadpensionaris aan zijn gevangen broer, eindigde in een van de gruwelijkste lynchpartijen uit de Nederlandse geschiedenis, waarbij de schutterij werkeloos toekeek. De lichamen werden in stukken gescheurd, met harten en ingewanden als trofeeën verslonden of verkocht, een symbool van de diepgewortelde haat tegen de gebroeders die de Republiek leidden.

Johan de Witt: de machtigste man van de Republiek

Johan de Witt, geboren in 1625 in Dordrecht, klom op tot de positie van raadpensionaris van Holland, de meest invloedrijke functie in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Van 1653 tot 1672 domineerde hij de politiek, met een scherpe geest en een voorkeur voor diplomatie boven militair vertoon. Hij wees het stadhouderschap van het huis van Oranje af, wat hem vijanden opleverde onder orangisten die de jonge Willem III wilden installeren. De Witt woonde aan de Kneuterdijk, nabij het Lange Voorhout, en het Binnenhof vormde het hart van zijn machtsgebied. Zijn beleid richtte zich op vrede en handel, met het Eeuwig Edict van 1667 als kroonjuweel, dat het stadhouderschap afschafte. Toch groeide de onvrede, vooral toen oorlogsdreigingen opdoken.

Zijn broer Cornelis, geboren in 1623, was ruwaard van Putten en een trouwe bondgenoot, die als gedeputeerde namens de Staten met de vloot meevoer. De broers deelden een hechte band, maar Cornelis' rol was bescheidener, gericht op maritieme zaken. Beiden belichaamden de regentencultuur: calvinistisch, welvarend en gericht op staatsbelang boven persoonlijke macht. Hun dominantie wekte ressentiment bij het volk en de elite, dat hen zag als arrogante heersers die de traditionele Oranje-leiding ondermijnden.

Het Rampjaar: aanval van alle kanten

Het jaar 1672 markeerde de ineenstorting van de Republiek. Frankrijk onder Lodewijk XIV viel binnen via het oosten, terwijl Engeland de zeeën blokkeerde en de bisschoppen van Münster en Keulen de noordelijke provincies binnendrongen. De Republiek, onvoorbereid door jaren van De Witts vredesbeleid, verloor snel terrein: Utrecht viel, pas bij de Hollandse Waterlinie kwam de opmars tot staan. Paniek greep om zich heen; het volk noemde het het Rampjaar, met plunderingen en vluchtelingenstromen. De gebroeders De Witt kregen de schuld: Johan als zwakke leider, Cornelis als laffe marinecommandant. Orangisten, gesteund door predikanten en edelen, hitsten het plebs op met pamfletten die de Witts afschilderden als landverraders.

Op 21 juni 1672 escaleerde de haat met een mislukte moordaanslag op Johan. Terwijl hij 's avonds van het Binnenhof naar huis liep, vielen vier jonge mannen hem aan met degens en messen. Johan raakte gewond aan hals en schouder, maar overleefde. Een van de daders, Jacob van der Graeff, werd gepakt en op 29 juni onthoofd. De aanval mislukte, maar zaaide terreur. Cornelis werd op 24 juli gearresteerd op beschuldiging van een complot tegen Willem III, die net tot stadhouder was benoemd. Hij belandde in de Gevangenpoort, waar hij gemarteld werd met duimschroeven, maar zweeg.

De arrestatie van Cornelis en de opbouwende woede

Cornelis' proces verliep chaotisch. Op 20 augustus 1672 velde het Hof van Holland een mild vonnis: ontzetting uit al zijn ambten en levenslange verbanning, geen doodstraf. Dit woedde de menigte nog meer op, die executie eiste. Johan, vastbesloten zijn broer te redden, reed die middag naar de gevangenis. Binnen spraken de broers af dat Cornelis in hoger beroep zou gaan. Buiten wachtte een menigte van enkele honderden, opgehitst door figuren als admiraal Cornelis Tromp en hervormde predikanten. Geruchten over een ontsnappingspoging en een moordcomplot tegen de prins circuleerden.

De schutterij, verantwoordelijk voor ordehandhaving, koos partij voor de orangisten en greep niet in. Toen de broers de poort verlieten, brak de hel los. Schutters en burgers omsingelden hen. Cornelis werd met geweerkolven geslagen en neergestoken. Johan kreeg een piekstoot, waarna luitenant Maerten van Valen hem van achteren door het hoofd schoot; herbergier Pieter Verhagen sloeg hem met een geweerkolf en vleeshouwer Christoffel de Haen maakte het af met een mes. De menigte sleepte de lichamen naar het Groene Zoodje, waar ze aan een wipgalg werden opgehangen.

De lynchpartij: gruwel bij de Gevangenpoort

De moord was volgens veel historici geen spontane uitbarsting, maar een georkestreerde actie. Onder de daders bevonden zich schutters en notabelen. De lichamen werden opengesneden. Hendrick Verhoeff, een van de aanvoerders van de menigte, sneed de harten eruit, die nog jarenlang als trofeeën werden getoond. Volgens tijdgenoten werden ingewanden deels opgegeten, andere delen verkocht als souvenirs. Tongen, vingers en tenen werden afgehakt; stukken vlees verhandeld op straat. De lichamen bungelden urenlang, bespot en onteerd, voor ze werden neergehaald.

Afbeeldingen uit die tijd, zoals het schilderij dat aan Jan de Baen wordt toegeschreven, tonen de verminkte kadavers: Johan en Cornelis met doorstoken borsten, omringd door juichende figuren. De schutterij keek toe, sommigen deelden mee in het geweld. Geen van de daders werd ooit gestraft. Bewijs voor medeplichtigheid van Willem III ontbreekt, maar zijn entourage wordt vaak genoemd in complottheorieën.

Achtergronden van de haat

De woede wortelde in jarenlange spanningen. De Witts hadden de Oranjes gemarginaliseerd; Willem IIIs aanstelling tot stadhouder in juli 1672 was een ommekeer. Het Rampjaar versterkte het gevoel van verraad: waarom had De Witt geen leger opgebouwd? Orangistische propaganda schilderde hen als Franse spionnen. Het Haagse gepeupel, arbeiders en schutters, zag in de broers de oorzaak van ellende. Notabelen als Tromp en predikanten gaven het startsignaal; de schutterij, deels orangistisch, liet begaan. Historici debatteren of het een volkswoede was of een beraamde coup, maar de uitkomst was hetzelfde: een politieke zuivering.

Na de moord doorzochten de Staten van Holland Johans papieren, die zijn diplomatieke correspondentie onthulden. De Republiek herstelde zich onder Willem III, maar de dubbele moord bleef een smet.

Wat er nu nog van rest

Vandaag getuigt het Haags Historisch Museum van de gruwel met de tong van Johan en een vinger van Cornelis, bewaard als relieken door hun aanhangers. De Gevangenpoort staat er nog, een herinnering aan de lynchplaats. Werken in het Rijksmuseum, zoals het schilderij De lijken van de gebroeders De Witt, illustreren de verminking. De gebeurtenis symboliseert de duistere zijde van de Gouden Eeuw: hoe politieke rivaliteit in barbaars geweld ontaardt. Rehabilitatie kwam geleidelijk; Johan wordt nu gezien als staatsman, zijn nagedachtenis hersteld in geschiedschrijving en monumenten.

Bronnen

  1. De ware vrijheid. De levens van Johan en Cornelis de Witt (Luc Panhuysen, 2005) - Uitgebreide biografie van raadpensionaris Johan de Witt en zijn tijd.
  2. Rampjaar 1672. Hoe de Republiek aan de ondergang ontsnapte (Luc Panhuysen, 2009) - Over het jaar waarin de Republiek bijna ten onder ging.
  3. Gevangenpoort — Den Haag - De historische gevangenis waar Cornelis de Witt werd vastgehouden.
  4. Haags Gemeentearchief - Documenten over de lynchpartij en het politieke klimaat in 1672.
  5. Moord op de gebroeders De Witt (Wikipedia) - Overzicht van de aanslag van 21 juni, de arrestatie en het vonnis van Cornelis en de daders van de lynchpartij op 20 augustus 1672.
  6. Jacob en Pieter van der Graaf, Biographisch Woordenboek der Nederlanden (Van der Aa, DBNL) - Beschrijft de aanslag op Johan de Witt van 21 juni 1672 en de onthoofding van Jacob van der Graeff op 29 juni.
  7. Tong en vinger van Johan en Cornelis de Witt (Haags Historisch Museum) - Toelichting op de bewaarde tong van Johan en vinger van Cornelis, en de verkoop van lichaamsdelen na de moord.
  8. De lijken van de gebroeders De Witt, toegeschreven aan Jan de Baen (Rijksmuseum) - Het schilderij van de opgehangen en verminkte lichamen op het Groene Zoodje.
  9. Rampjaar (Wikipedia) - Verloop van het Rampjaar, de Hollandse Waterlinie en de benoeming van Willem III tot stadhouder in juli 1672.

Meer lezen over De Moord op de Gebroeders De Witt