De Elfstedentocht

De tocht der tochten

Friesland · 1963

Bijna 200 kilometer schaatsen langs elf Friese steden. De Elfstedentocht is niet zomaar een wedstrijd — het is een beproeving, een volksfeest, en een obsessie.

Op 18 januari 1963, in de greep van een Siberische winter, begonnen bijna tienduizend schaatsers aan een bijna 200 kilometer lange tocht door Friesland, langs elf steden, onder barre omstandigheden die velen tot het uiterste dreven. Slechts 126 van hen haalden de finish in Leeuwarden, een prestatie die de Elfstedentocht voor altijd zou brandmerken als de Tocht der Tochten. Deze epische beproeving, geboren uit Friese schaatsliefde, groeide uit tot een nationaal volksfeest en een symbool van doorzettingsvermogen.

Oorsprong en eerste stappen

De Elfstedentocht ontstond eind negentiende eeuw uit een simpele schaatstocht van Pim Mulier, die in december 1890 of januari 1891 de elf Friese steden al eens had afgereden. Mulier, een veelzijdige sportman, ontwierp later het karakteristieke kruisje dat finishers ontvangen en stond aan de basis van de organisatie. De eerste officiële Elfstedentocht vond plaats op 2 januari 1909, georganiseerd door de Friesche IJsbond. Minne Hoekstra won die zware editie in 13 uur en 50 minuten, op schaatsen van mindere kwaliteit dan hedendaags materiaal, bij strenge vorst.

De route leidde van Leeuwarden als start- en finishpunt, via steden als Sneek, Franeker, Dokkum, Hindeloopen, Stavoren, Workum, Bolsward, Harlingen, IJlst en Sloten, het kleinste van de elf steden. In totaal circa 200 kilometer over natuurijs, kanalen en meren, met wisselende windrichtingen en ijsdikte als constante bedreigingen. De eerste edities, tot 1933 en in 1941, gingen tegen de klok in; de rest met de klok mee.

Groei tot een Friese traditie

Tussen 1912 en 1956 vestigde de tocht zich als terugkerend fenomeen, met edities in barre winters die de populariteit vergrootten. In 1917, op 27 januari, startten 42 wedstrijdrijders en 108 toerrijders; het was de eerste keer dat een vrouw de tocht uitreed. De winnaar creëerde op de Dokkumer Ee een voorsprong voor een solo van 170 kilometer. In 1929, op 12 februari, begonnen zo'n driehonderd schaatsers; de helft haalde de finish, met K. Leemburg als winnaar.

Zelfs tijdens de Tweede Wereldoorlog reed de tocht door: in 1940, en met Duitse toestemming op 7 februari 1941 en in 1942, zonder buitenverlichting door verduistering. Auke Adema won voor Joop Bosman. Na de oorlog volgden edities in 1947, 1954 en 1956. De 1947-tocht, op 8 februari, eindigde opmerkelijk: Jan van der Hoorn werd winnaar nadat de eerste vier diskwalificaties kregen wegens onreglementaire hulp van het publiek.

De winter van 1963 kondigt zich aan

In december 1962 begon een strenge winter die Friesland in zijn greep hield. Het ijs groeide aan tot een dikte die een tocht mogelijk maakte, maar met oostenwind, poedersneeuw en temperaturen tot -18 °C. Op 16 januari 1963 opende de aanmelding, wat leidde tot een run van 9.294 toerrijders en 568 wedstrijdrijders, een ongekende massa. Nooit eerder had de tocht zoveel inschrijvers getrokken; de organisatie stond voor een logistieke uitdaging.

De start in het donker

Op 18 januari 1963, om 05:00 uur, ging de twaalfde Elfstedentocht van start in Leeuwarden, nog in het pikkedonker. Duizenden schaatsers, van profs tot amateurs, wrongen zich in het peloton, gehuld in laagjes kleding tegen de bijtende kou. De weg naar Sneek en IJlst verliep chaotisch; al om 07:00 uur vielen de eerste uit door onderkoeling en sneeuwstormen. Het ijs kraakte onder het gewicht van de menigte, en poedersneeuw maakte het lopen met schaatsen onmogelijk.

Na het middaguur bereikten de koplopers Franeker, waar koek-en-zopiekraampjes even soelaas boden tegen de honger en kou. Maar de storm nam toe, en velen gaven op. Halverwege de middag was Dokkum, het noordelijkste en officiële keerpunt, bereikt. Hier haalden de schaatsers hun stempel, het bewijs dat ze de hele route hadden gevolgd. De terugweg werd een lijdensweg.

De hel van '63

Bij Bartlehiem, op de terugweg naar Leeuwarden, bereikte de ellende een hoogtepunt: harde oostenwind, dwarrelende sneeuw en ijsresten maakten het tot een witte hel. Reinier Paping, een tot dan toe onbekende schaatser uit Dedemsvaart, werkte zich los van het peloton. Hij reed solo verder en zag door de sneeuw tegen het einde nauwelijks nog iets. Na 10 uur en 59 minuten finishte hij in Leeuwarden, 22 minuten voor Jan Uitham en Jeen van den Berg. Koningin Juliana en kroonprinses Beatrix wachtten hem op.

Van de 9.294 toerrijders haalden slechts 69 de finish, van de wedstrijdrijders 57, velen met bevroren voeten, gebroken ledematen en beschadigde ogen. De dag erna, 19 januari, domineerden medische verhalen: onderkoeling en amputaties door vorstschade. Paping werd een nationale held, en de tocht ging de geschiedenis in als de zwaarste ooit.

Latere edities en de lange stilte

Na 1963 duurde het 22 jaar voor de volgende tocht, in 1985. Tussen 1985 en 1997 waren er nog twee: 1986 en de laatste op 4 januari 1997, gewonnen door Henk Angenent en Klasina Seinstra. Sindsdien geen officiële editie meer; in totaal vijftien sinds 1909. De laatste vijftig jaar slechts drie keer.

Wat er nu nog van rest

Vandaag leeft de Elfstedentocht voort als cultureel erfgoed, met het Elfstedenkruisje als felbegeerd symbool en verhalen die de collectieve verbeelding voeden, zoals de film De Hel van '63 uit 2009. Alternatieve evenementen, zoals marathons op kunstijs, en het voortdurende wachten op voldoende natuurijs houden de obsessie levend, al is het sinds 1997 bijna dertig jaar wachten. De route markeert nog altijd het Friese landschap, een herinnering aan menselijke grenzen en saamhorigheid.

Bronnen

  1. De Hel van 63 - Documentaire met origineel filmmateriaal en interviews met deelnemers, vijftig jaar later.
  2. Fries Museum — Elfstedentocht - Permanente tentoonstelling over de Elfstedentocht in het Fries Museum in Leeuwarden.
  3. Koninklijke Vereniging De Friesche Elf Steden - De officiële organisatie achter de Elfstedentocht, met een archief van alle vijftien tochten.
  4. NOS Sportgeschiedenis — De Elfstedentocht - NOS-podcast over de legendarische sportgebeurtenissen in Nederland.
  5. Weeronline: De ijskoude winter van 1963 - Onderbouwt de kou en noordoostenwind op 18 januari 1963, de winnende tijd van Paping en de aantallen starters en finishers bij wedstrijd- en toerrijders.
  6. Wikipedia: Elfstedentocht - Overzicht van alle vijftien edities met data en winnaars, van Minne Hoekstra in 1909 tot Henk Angenent en Klasina Seinstra in 1997.
  7. Hart van Nederland: Reinier Paping overleden - Bevestigt de omstandigheden van 1963, de 22 minuten voorsprong en de ontvangst door Juliana en Beatrix in Leeuwarden.
  8. Wikipedia: Reinier Paping - Bevestigt Papings herkomst uit Dedemsvaart, zijn tijd van 10 uur en 59 minuten en Jan Uitham als tweede.
  9. VPRO/NTS: Elfstedentocht 1963, integraal tv-verslag - Origineel televisieverslag van de tocht van 18 januari 1963.

Meer lezen over De Elfstedentocht