De vergeten oorlog in de duinen

Castricum, 6 oktober 1799 — de bloedigste dag die Noord-Holland ooit meemaakte

Castricum en Bakkum, Noord-Holland · Tijd van pruiken en revoluties — Bataafse Republiek (1799)

In de duinen bij Castricum werd in 1799 de bloedigste veldslag op Noord-Hollandse bodem uitgevochten. Bijna niemand kent hem nog — terwijl het zand er nog steeds knopen, kogels en soldaten teruggeeft.

De vergeten oorlog in de duinen

Castricum en Bakkum, 6 oktober 1799

Over deze vertelling: Trijn Aafjes is een fictief personage. Haar stem is verzonnen; alles wat zij ziet en meemaakt is gebaseerd op gedocumenteerde gebeurtenissen. In de blokken Wat er echt gebeurde staat wat de bronnen daadwerkelijk vaststellen — inclusief de plekken waar historici het niet met elkaar eens zijn.

---

Voor het licht werd

Trijn Aafjes, zeventien, dienstmeid op een boerderij aan de Mient bij Bakkum — fictieve stem

Het regende al drie dagen. Dat is het eerste wat ik me herinner van die zondag: dat het zo zacht was buiten dat je je voeten uit de klei moest trekken, en dat de boer daarom niet naar de kerk ging.

We wisten dat ze in de buurt waren. Je went eraan, aan legers. Sinds eind augustus trokken er soldaten over de Mient alsof het een marktweg was: Fransen die je niet begreep, Hollanders die je wél begreep en die net zo bang waren als jij, en sinds een paar weken ook de Russen, die van veraf leken op muren die liepen.

De boerin had het brood al onder de bedstee gelegd. Dat deed ze elke avond. Niet tegen de honger — tegen de soldaten.

---

Wat er echt gebeurde: een invasie waar niemand op zat te wachten

In 1799 was Nederland de Bataafse Republiek: een jonge republiek in het spoor van de Franse Revolutie, en bondgenoot van Frankrijk. Stadhouder Willem V zat in Engeland. Groot-Brittannië en Rusland — samen in de Tweede Coalitie tegen Frankrijk — besloten de Republiek met geweld uit die Franse omarming te halen.

Op 27 augustus 1799 zette een Britse vloot van naar schatting 150 tot 200 oorlogs- en transportschepen bij Groote Keeten en Callantsoog troepen aan land. In de dagen en weken daarna groeide die macht, met Russische regimenten erbij, uit tot een invasieleger van ruwweg 30.000 tot 40.000 man. Vanaf half september had de hertog van York, zoon van de Britse koning, het opperbevel.

De eerste doelen lukten. Den Helder viel, en de geallieerden namen de Bataafse vloot bij Den Helder zonder slag of stoot in beslag. Maar daarna liep het vast. Het Frans-Bataafse leger onder de Franse generaal Guillaume Brune en de Nederlandse generaal Herman Willem Daendels was kleiner, maar wist zich te verdedigen. Het drassige polderland maakte geordende opmarsen bijna onmogelijk, malaria sloeg toe in de geallieerde gelederen, en de bevolking bleek een stuk minder happig op haar "bevrijders" dan Londen had gehoopt — mede door grootschalige plundering.

Er werd zwaar gevochten bij Krabbendam, bij Bergen (19 september) en bij Alkmaar en Egmond (2 oktober). Alleen bij Bergen al liepen de verliezen aan beide zijden samen op tot ruim zevenduizend man aan doden, gewonden, vermisten en krijgsgevangenen. Na 2 oktober trok Brune zich terug op een nieuwe linie Wijk aan Zee — Heemskerk — Uitgeest, met voorposten in Limmen en Bakkum.

Daarmee lag Castricum precies op de naad.

---

Zeven uur 's ochtends

Trijn Aafjes — fictieve stem

Het begon met een geluid dat ik niet kon plaatsen. Niet donder. Te regelmatig voor donder.

De boer zei: dat is bij Limmen. Een half uur later zei hij: dat is bij ons.

We hebben de koeien niet meer gemolken die dag. De boerin trok me aan mijn arm naar het luik in de vloer en daar zaten we, met de kinderen, in het donker onder de vloer van ons eigen huis, en hoorden we voetstappen over ons hoofd gaan. Eerst één keer. Toen nog een keer. Toen zo vaak dat ik ze niet meer telde.

Ik heb die dag niets gezien. Dat is het rare. Ik heb de grootste veldslag van mijn leven alleen gehoord.

---

Wat er echt gebeurde: de dag zelf

Beide legers wilden op 6 oktober eigenlijk nog niet de beslissende slag. York had die op de zevende gepland en liet die zondag alleen voorposten aanvallen om betere uitgangsstellingen te krijgen. Die schermutselingen escaleerden uit de hand.

Rond zeven uur vielen Britse eenheden vanuit de Boekelermeer een Franse voorpost bij Limmen aan; de Fransen weken in paniek terug via Akersloot. Vrijwel gelijktijdig rukte een Russische colonne onder generaal-majoor d'Essen vanuit de Egmonden op, veegde de Franse voorposten bij Bakkum weg — en ging vervolgens door, ook al was dat niet de opdracht. Zo ontstond de slag.

De Franse bezetting van Castricum hield eerst stand, maar moest bij dreigende omsingeling van de linkerflank het dorp ontruimen. Er werd gevochten aan de voet van de Papenberg, in de duinen, op het strand en in de weilanden. Brune kwam persoonlijk vanuit Beverwijk naar de nieuwe stelling bij Noorddorp.

Rond drie uur viel de strijd even stil — bij beide legers was de munitie op. Kort daarna probeerde een Russische colonne van zo'n vijftienhonderd man vanuit Castricum oostwaarts op te rukken en liep vast in de sloten en modder van de Zienerpolder, extra verzadigd door dagen regen. Die tactische misgreep gaf Brune de kans tegen te slaan.

Castricum werd heroverd — eerst moest een Russische eenheid worden verdreven ongeveer op de plek waar nu het station staat, daarna volgden gevechten van huis tot huis. Later op de dag namen de Engelsen en Russen het dorp nóg een keer, en werd er man tegen man gevochten tussen de Russenduinen en het Krengenbos.

Het keerpunt werd de charge van een Bataafs huzarenregiment onder de Italiaanse kolonel Quaita, dat Brune de hele dag in reserve had gehouden met de opdracht toe te slaan waar het kritiek werd. Gesteund door Franse dragonders en jagers te paard sloegen zij de geallieerde cavalerie op de vlucht.

Bij het invallen van de duisternis werd het gevecht over de hele linie afgebroken. Militair eindigde de slag onbeslist. Strategisch niet: de dag erna besloot de hertog van York Noord-Kennemerland te ontruimen.

De verliezen. Voor 6 oktober komen de bronnen uit op ongeveer 2.500 tot 2.600 man aan Brits-Russische zijde en ongeveer 1.400 tot 1.600 man aan Frans-Bataafse zijde — doden, gewonden en vermisten bij elkaar. Preciezer dan een bandbreedte kan het niet: de exacte getallen die online vaak circuleren (2.536 en 1.382) worden door de regionale bronnen niet ondersteund.

Over de hele campagne van drie maanden wordt vaak "twintigduizend doden" genoemd. Dat cijfer is niet houdbaar. Tel je alle gedocumenteerde verliezen bij elkaar op, dan kom je in de orde van 15.000 tot 20.000 man aan totale verliezen — doden, gewonden, vermisten én krijgsgevangenen samen. Nog altijd het bloedigste conflict dat ooit op Nederlandse bodem is uitgevochten, met een veelvoud van de slachtoffers van Heiligerlee of de Mookerheide.

---

Het meisje in de kelder

Trijn Aafjes — fictieve stem

Over Neeltje wil ik het kort houden. Niet omdat het niet belangrijk is. Omdat het te belangrijk is om er mooie woorden bij te maken.

Ze was van Jan, uit Bakkum-Noord. Haar vader had precies gedaan wat de mijne zou hebben gedaan: hij had ze allemaal in de kelder gezet. Onder de grond, waar de kogels niet komen.

Een soldaat dacht dat er Fransen in dat huis zaten, en schoot naar binnen.

Van de duizenden mensen die die dag stierven, is zij de enige van wie we weten dat ze hier woonde.

---

Wat er echt gebeurde: Neeltje Groentjes

Het enige bekende burgerslachtoffer van de slag was Neeltje, dochter van de Bakkumer Jan Groentjes. Ze werd in de kelder van het ouderlijk huis doodgeschoten door een Russische soldaat die dacht dat er Franse troepen in het huis schuilden.

Haar dood is vastgelegd door pastoor Bommer van Castricum, die de oorlogsweken in een dagboek bijhield — nu in de collectie van Werkgroep Oud-Castricum. Bommer noemt in zijn verslag alleen haar voornaam. Dat ze veertien jaar was en uit Bakkum-Noord kwam, komt uit later genealogisch en lokaal-historisch onderzoek; het dagboek zelf geeft geen leeftijd.

Dat er in een slag met duizenden slachtoffers maar één burger omkwam, klinkt onwaarschijnlijk. Het is te verklaren: de bevolking was massaal gevlucht of ondergedoken, en er werd vooral in de duinen en de polders gevochten. Bij de andere veldslagen van deze invasie is het aantal burgerslachtoffers eveneens op één hand te tellen.

---

Wat er echt gebeurde: het einde, en een aambeeld in Limmen

Op 7 oktober besloot York tot terugtocht. De onderhandelingen begonnen rond 14 oktober en leidden tot de Conventie van Alkmaar, die in de officiële geschiedschrijving op 18 oktober 1799 wordt gedateerd. De geallieerden kregen vrije aftocht en mochten hun buit houden; krijgsgevangenen werden uitgewisseld; Noord-Holland moest voor eind november zijn ontruimd; de Bataafse vloot bleef in Britse handen.

Let op de datum: verschillende Nederlandse bronnen noemen 10 oktober. Die datum komt uit de lokale overlevering dat de capitulatie 's avonds in Limmen werd ondertekend, op het aambeeld in de smederij van hoefsmid Frederik Zinniger — een verhaal dat al in 1846 werd opgetekend. Pastoor Bommer beschrijft wél een geheime bijeenkomst in dat huis op 7 oktober, met schildwachten bij de deuren. Wij houden 18 oktober aan als de datum van de conventie, en noemen 10 oktober als overlevering.

In de Bataafse Republiek werd de uitkomst gevierd als een klinkende overwinning. In Parijs is die viering nog te zien: op de Arc de Triomphe staat de naam "Alkmaer" gegraveerd, tussen de veldslagen die Frankrijk wilde onthouden. De onafhankelijkheid van Nederland kwam er niet door dichterbij — pas in 1813 vertrokken de Fransen.

---

Wat het zand teruggeeft

Trijn Aafjes — fictieve stem

Ik ben er later nog eens gaan kijken, toen alles al lang stil was. Je zag niks meer. Duin waait dicht. Dat is het aardige van duin en ook het akelige: het onthoudt niets.

Maar het bewaart wel.

---

Wat er echt gebeurde: Casimir

In 2014 werden bij Castricum de resten van een soldaat uit deze slag gevonden. Bij hem lagen 45 uniformknopen, een koperen schildje en een kogel. DNA-onderzoek wees uit dat zijn familielijn uit de omgeving van het huidige Litouwen kwam — hoogstwaarschijnlijk een soldaat uit het Russische leger.

Op basis van dat onderzoek en historische bronnen werd een gezichtsreconstructie gemaakt, gepresenteerd in de tentoonstelling "Vijand in het zand" in Huis van Hilde in Castricum. Het publiek mocht hem een naam geven. Die naam werd Casimir. Hij staat er nog steeds.

Uit het duinzand tussen Bergen, Castricum en Wijk aan Zee komen nog altijd achttiende-eeuwse uniformknopen en musketkogels tevoorschijn. En, een enkele keer, een mens.

---

Waarom niemand dit nog weet

De oorlog van 1799 heeft geen plek gekregen in het nationale verhaal. Hij paste nergens in: gevochten door een Nederlands leger aan Franse zijde, tegen een Brits-Russische macht die kwam om de Oranjes terug te brengen. Wie je in 1799 ook was, je stond aan een kant die later ongemakkelijk werd. Zo werd de bloedigste dag van Noord-Holland een lokale voetnoot — bewaard in een jaarboek, een straatnaam, een kanonskogel in een muur.

En in het zand.

---

Dit verhaal is verteld door een fictieve stem, op basis van gecontroleerde bronnen. Trijn Aafjes heeft niet bestaan. Neeltje Groentjes, Jan Groentjes, pastoor Bommer, Brune, Daendels, d'Essen, Quaita en de hertog van York wel.

Bronnen

  1. Slag bij Castricum - Algemeen overzicht van de Slag bij Castricum, datum, locatie, verloop van de gevechten, wisselen van bezetting van het dorp, en duiding van de slag als beslissende of strategische overwinning voor de Frans-Bataafse zijde.
  2. Slag bij Alkmaar - Beschrijving van de Slag bij Alkmaar (tweede slag bij Bergen), de strategische verslechtering van de positie van de geallieerden, en vermelding van de Conventie van Alkmaar (datum en context).
  3. Brits-Russische expeditie naar Noord-Holland - Overzicht van de Brits-Russische expeditie naar Noord-Holland, inclusief chronologie van de slagen (Krabbendam, Bergen, Alkmaar, Castricum), strategische doelen van de invasie, en de rol van de Conventie van Alkmaar in de beëindiging van de campagne.
  4. Slag bij Bergen (1799) - Uitgebreide beschrijving van de Slag bij Bergen (Bergen-Binnen), de landing van het expeditieleger (circa 32.000 man bij Groote Keeten/Callantsoog), de rol van Brune en Daendels, en de aansluiting met latere slagen waaronder Castricum.
  5. Engelse-Russische invasie 1799 - Regionaal Archief Alkmaar / Geschiedenislokaal - Regionaal overzicht van de Engelse-Russische invasie van 1799, met nadruk op Noord-Kennemerland, de schade in de polders, en de Conventie van Alkmaar als regeling voor de terugtocht van het expeditieleger.
  6. Invasie 1799 (Oud-Castricum / Huis van Hilde) - Digitale folder van lokale historische kring over de invasie van 1799, de landing bij Groote Keeten/Callantsoog, lokale impact rond Castricum en de archeologische vondst van de soldaat Casimir, tentoongesteld in Huis van Hilde.
  7. Anglo-Russian invasion of Holland - Internationale encyclopedische samenvatting van de Anglo-Russische invasie van Holland, inclusief duur (27 augustus–19 november 1799), beschrijving van Castricum als beslissende Franco-Bataafse overwinning, en de beslissing van de hertog van York tot strategische terugtocht.
  8. Noordkop: Engels-Russische invasie (Oneindig Noord-Holland) - Regionale verhalensite die de Engelse-Russische invasie in de Noordkop beschrijft, inclusief de gevechten bij Krabbendam, Bergen, Alkmaar en Castricum, en de aanduiding van Castricum als overwinning voor de Bataafs-Franse legers.
  9. Schlacht bei Bergen (1799) - Duitstalige encyclopedische beschrijving van de Slag bij Bergen (1799), met context over de rol van Brune en Daendels en de latere slagen Alkmaar en Castricum, waaronder de kwalificatie van Castricum als beslissende Franse-Nederlandse overwinning.
  10. Bijna tweeduizend Russische soldaten vonden de dood rond het Noord-Hollandse Bergen - Regionale blog/geschiedenisartikel over de slagen rond Bergen, Krabbendam en Alkmaar, die de terugtocht van de Frans-Bataafse troepen naar Castricum en Monnickendam na 2 oktober 1799 beschrijft.
  11. De oorlog van 1799 (Pannekeet) - Regionale historische studie (PDF) over de oorlog van 1799 in Noord-Holland, met detail over de Slag bij Castricum, de rol van polders en sloten (Zienerpolder), de huzarencharge van kolonel Quaita, en lokale verhalen waaronder Neeltje Groentjes en pastoor Bommer.
  12. 1799: Enorme schade in de polders - Blog van Regionaal Archief Alkmaar over de enorme schade in de polders in 1799 en de strategische gevolgen van de mislukte invasie voor de hertog van York, inclusief verwijzing naar de wapenstilstand van 18 oktober.
  13. Convention of Alkmaar - Official text - Publicatie van de officiële Engelse tekst van de Conventie van Alkmaar (18 oktober 1799), waarin artikelen zijn opgenomen over het staken van vijandelijkheden, de vrije aftocht van de geallieerden en behoud van buit.
  14. Invasión anglo-rusa de los Países Bajos - Spaanstalige encyclopedische samenvatting van de Anglo-Russische invasie van de Nederlanden, met duiding van de slag bij Castricum als laatste slag die zware verliezen aan beide zijden kostte en als beslissende overwinning voor het republikeinse (Franco-Bataafse) kamp wordt gezien.
  15. Invasion anglo-russe de la Hollande - Franstalige encyclopedische beschrijving van de Anglo-Russische invasie van Holland, waarin de slagen bij Bergen, Alkmaar en Castricum worden geduid en Castricum wordt gekarakteriseerd als een beslissende overwinning voor het Frans-Bataafse kamp; vermeldt tevens Alkmaer als campagneverwijzing (in relatie tot Franse overwinningen).
  16. In 1799 gesneuvelde Rus krijgt een gezicht - NH Nieuws (2018) - Bericht over het skelet uit de duinen bij Castricum met 45 uniformknopen, een koperen schildje en een kogel, en de gezichtsreconstructie in Huis van Hilde.
  17. Gesneuvelde Russische soldaat in Huis van Hilde Casimir genoemd - NH Nieuws - Bevestigt de vondst in 2014, de publieksnaam Casimir en de tentoonstelling Vijand in het zand.
  18. Russische soldaat Castricum 1799 - Skullpting (gezichtsreconstructie) - Projectpagina van de reconstructie; vermeldt dat DNA-onderzoek (Universiteit Kiel) zijn familielijn in Litouwen en omgeving plaatst.

Meer lezen over De vergeten oorlog in de duinen