De kolonel die het niet geloven wilde

Delfzijl bleef nog weken in Franse handen nadat Napoleon al verslagen was, met de bezetter binnen de muren

Delfzijl, Groningen · 1814 (einde van de Franse tijd)

Napoleon was verslagen en verbannen - maar in Delfzijl hield de Franse commandant de berichten voor leugens. Zes maanden lang bleef een hele stad achter gesloten poorten zitten, tot de honger.

I. De poorten

De stem van Grietje Wibbens, bakkersvrouw in de Waterstraat — fictief personage, gebaseerd op echte gebeurtenissen

“Eerst kwamen de schepen uit Oost-Friesland. Douanen met hun vrouwen en kinderen, alles wat ze konden dragen. Die reisden door naar Groningen, want die wisten wel beter. Toen kwam het bericht over de Kozakken. En de dag daarna zagen ze zes boeren te paard op de dijk staan — zes — en toen gingen de poorten dicht en werden de bruggen opgehaald. Twee dagen later stond er aangeplakt dat je je binnen twee etmalen van eten voor drie maanden moest voorzien. Wie dat niet kon, moest binnen een dag de stad uit. Ik heb toen geteld wat er in huis was. Ik ben niet ver gekomen.”

Wat er echt gebeurde

Delfzijl was in 1813 een vestingstad aan de monding van de Eems, en juist die ligging maakte haar voor de Fransen onmisbaar. Toen het Franse gezag in het najaar van 1813 overal in Nederland begon te wankelen, trok de Franse kolonel Pierre Maufroy zich met zijn garnizoen terug achter de wallen en bracht de vesting in staat van verdediging.

Op 13 november 1813 begon het Beleg van Delfzijl. De belegeraars waren een bonte mengeling: de Nationale Garde, Kozakken en Pruisen, terwijl Engelse oorlogsschepen de vesting vanaf het water afsloten. Aan Nederlandse zijde speelde kolonel Marcus Busch een belangrijke rol. Het beleg zou ruim zes maanden duren — tot 23 mei 1814.

II. De strooptochten

De stem van Trientje Pieters, boerendochter uit Losdorp — fictief personage, gebaseerd op echte gebeurtenissen

“Ze kwamen niet om te vechten. Ze kwamen om te eten. Twee colonnes over de dijk, honderd man elk, en tegen de avond liepen ze terug met ons vee. Het huis op de werf Concordia raakte in brand. De molenaarsknecht zei iets terug. Meer weet ik er niet van: alleen dat ze hem doodschoten.”

Wat er echt gebeurde

Een garnizoen dat maanden moet standhouden, heeft eten nodig. Vanuit Delfzijl deden de Fransen daarom herhaaldelijk uitvallen naar de dorpen en landerijen in de omgeving, waarbij ze levensmiddelen en vee buitmaakten.

Die strooptochten lieten sporen na. Het huis op de werf Concordia ging in vlammen op, en ook elders rond de vesting werden boerderijen in brand gestoken en vernield. Het beleg was dus geen zaak van soldaten alleen: de dorpen rond Delfzijl betaalden mee.

III. Het ijs

De stem van Kaspar Brunner, fuselier in Zwitserse dienst binnen de vesting — fictief personage, gebaseerd op echte gebeurtenissen

“Sinds nieuwjaar vriest het onafgebroken. Elke dag moeten de burgers de gracht openhakken, want een bevroren gracht is geen gracht maar een weg. Vier van ons zijn in januari over het ijs weggelopen en hebben het gehaald. De vijfde haalde het niet. Hij is niet door de Fransen berecht. Hij is door ons berecht, onder de blote hemel, en drie dagen later doodgeschoten.”

Wat er echt gebeurde

De winter werd een vijand op zich. Een bevroren gracht is voor een vesting een gevaarlijke zwakte: het water dat de vijand op afstand moet houden, verandert in een weg. Het ijs moest dus open worden gehouden.

Binnen de wallen groeide intussen het aantal deserteurs. Soldaten uit verschillende onderdelen van het garnizoen probeerden weg te komen of liepen over naar de belegeraars. Wie gepakt werd, liep groot gevaar: tijdens het beleg werd een gevangengenomen deserteur ter dood veroordeeld.

IV. Geefsweer, geheel; Weiwerd, ten dele

De stem van Harm Duurkens, zeventien jaar, landstorm uit Noordbroek — fictief personage, gebaseerd op echte gebeurtenissen

“Ze zeiden: drie dagen. Je trekt een nummer en dan doe je drie dagen dienst bij de batterij. Ik heb een piek gekregen die de stelmaker gemaakt heeft en een jas die niet van mij was. In februari kwamen ze in het donker en toen was de batterij er niet meer. Later die maand zagen we de dorpen rond Delfzijl branden. In maart braken ze door tot Amsweer.”

Wat er echt gebeurde

Naarmate het beleg vorderde, werd er zwaarder geschoten en liepen de omliggende dorpen steeds meer schade op. Biessum behoorde tot de zwaarst getroffen plaatsen. Uitwierde werd zo verwoest dat de huidige kerk pas in 1839 werd gebouwd. Ook Geefsweer en Weiwerd kregen te maken met Franse uitvallen en brandstichting.

De Fransen gebruikten bovendien het water als wapen. Door de sluizen gesloten te houden, liep heel Fivelingo onder water — een extra hindernis voor de belegeraars, en een ramp voor wie er woonde.

V. Brood van paardebonen

De stem van Grietje Wibbens

“Brood was er wel. Brood van paardebonen, gerstemeel en zemelen. Maar voor de rest werd het steeds moeilijker. In april leden de mensen honger. De voorraden waren vooral voor de soldaten bestemd.”

Wat er echt gebeurde

In het voorjaar van 1814 kwam de voedselvoorziening in de vesting zwaar onder druk te staan. Wat er nog was, ging in de eerste plaats naar de soldaten; de burgers leden honger.

Tussen eind april en begin mei 1814 verlieten meerdere groepen behoeftige inwoners Delfzijl en Farmsum. Voor hen was vertrekken de enige uitweg uit een stad die langzaam leegliep.

VI. “Te eenenmale valsch”

De stem van Kaspar Brunner

“Wij hadden hem trouw gezworen, en een eed wissel je niet om als een lint. De berichten over Napoleon werden niet meteen geloofd. Wij hoorden dat de Franse zaak verloren was, maar binnen de vesting veranderde er niets.”

Wat er echt gebeurde

Hier ligt de kern van dit verhaal. Op 31 maart 1814 wilde Maufroy nog niets weten van overgave. Begin april deed Napoleon afstand van de troon — maar in Delfzijl ging het beleg gewoon door.

De kolonel weigerde de berichten over de nederlaag van zijn keizer zonder meer te aanvaarden. Zolang hij niet zeker wist dat de Franse zaak definitief verloren was, hield hij de poorten dicht. Pas later was hij bereid te onderhandelen over een overdracht onder voorwaarden.

VII. De witte kokarde

De stem van Kaspar Brunner

“Op de wallen hoorden we de klokken in de dorpen. Iemand zei dat ze in Frankrijk nu de witte kokarde droegen. Wij droegen nog steeds de onze. Niemand wist meer voor wie.”

Wat er echt gebeurde

Na onderhandelingen werd overeenstemming bereikt over het vertrek van de Franse bezetting. Maufroy droeg de vesting onder voorwaarden over, en daarmee kwam er na ruim een half jaar een einde aan de Franse aanwezigheid in Delfzijl.

VIII. Vliegend vaandel, slaande trom

De stem van Grietje Wibbens

“Om zeven uur ’s ochtends liepen ze de stad uit. Elfhonderd man, met de trom erbij. Wij stonden erlangs en zeiden niets. Later kwamen de onzen binnen. Zes maanden, en het enige wat er gewonnen is, is dat het voorbij is.”

Wat er echt gebeurde

Op 23 mei 1814 trokken ongeveer 1.100 overgebleven Franse manschappen Delfzijl uit. Daarna namen de belegeringstroepen de vesting in. Het Beleg van Delfzijl, dat op 13 november 1813 was begonnen, was voorbij — ruim zes weken nadat Napoleon zelf al had opgegeven.

Marcus Busch werd later onderscheiden voor zijn inzet tijdens het beleg.

IX. Wat ervan over is

Met de Vestingwet van 1874 werd het Nederlandse stelsel van vestingen herzien en raakten veel oude vestingwerken overbodig.

Wat bleef, is het verhaal: van een stad die een half jaar achter gesloten poorten zat, van dorpen als Biessum en Uitwierde die in de strijd verwoest werden, en van een kolonel die het einde van zijn keizer niet wilde geloven.

Bronnen

  1. Beleg van Delfzijl (1813–1814) – encyclopedische pagina - Encyclopedische samenvatting van het Beleg van Delfzijl (1813–1814), met datering (13 november 1813 – 23 mei 1814), aanduiding als Blokkade van Delfzijl, en verwijzingen naar regionale kronieken en literatuur; bruikbaar als wegwijzer, niet als enige bron.
  2. Kronijk van Delfzijl – T.R. van Streun (DBNL-uitgave), hoofdstuk ‘Beleg van Delfzijl’ - Contemporaine of vroeg-19e-eeuwse verhalende bron over Delfzijl waarin een hoofdstuk ‘Beleg van Delfzijl’ de gebeurtenissen vanaf 8–12 november 1813 tot 23 mei 1814 beschrijft; geeft directe tekstuele beschrijving van aankomst vluchtelingen, afkondiging staat van beleg en verloop van het beleg.
  3. Kolonel Busch – A.J. van der Aa, Biographisch Woordenboek der Nederlanden, deel 3 (DBNL) - Onderbouwt de rol van kolonel Busch bij de insluiting van Delfzijl, zijn intocht op 23 mei 1814 en zijn Militaire Willemsorde.
  4. Kanonskogels uit 1813-1814 gevonden bij de dijkverbetering in Delfzijl - Bericht van de Rijksuniversiteit Groningen over gevonden kanonskogels uit het beleg van 1813-1814. Onderbouwt de datering van het zes maanden durende beleg en de historische context, maar is geen volledige militaire geschiedenis.
  5. Boek over Delfzijl als laatst bezet gebied in Franse tijd - Lokale historische vereniging die verwijst naar een boek over Delfzijl als laatste bezette gebied en een samenvatting geeft van Maufroys weigering, de blokkade en zijn vertrek. De onderliggende publicatie moet rechtstreeks worden geraadpleegd.
  6. Dagboek terzake het Beleg van Delfzijl 8 November 1813 - 4 mei 1814 - Online transcriptie of presentatie van het dagboek van Pieter Jan Vos over het beleg van Delfzijl, gedateerd 8 november 1813 tot 4 mei 1814. Potentieel waardevolle lokale primaire bron, maar de transcriptiekwaliteit en volledige broncontext zijn niet gecontroleerd.
  7. Pierre Maufroy - Biografisch Wikipedia-overzicht over Pierre Maufroy met varianten van zijn naam, zijn functie als commandant van Delfzijl en zijn levensdata. Te gebruiken als zoekingang, niet als voldoende autoritatieve biografie.
  8. Siège de Delfzijl (1813-1814) - Aanvullend overzicht over het beleg waarin de rol van Marcus Busch en de geallieerde belegeraars wordt beschreven. Secundaire bron; controleer de claims in militaire archieven of contemporaine kranten.
  9. Uitwierde – encyclopedische pagina - Bevestigt de zware schade aan Uitwierde tijdens het beleg en de bouw van de nieuwe kerk in 1839.

Meer lezen over De kolonel die het niet geloven wilde