Een rede op het uur van Meijers

Hoe een Leidse decaan in november 1940 opstond voor zijn ontslagen leermeester

Leiden, Zuid-Holland · Tweede Wereldoorlog (1940-1945)

In november 1940 ontslaat de Duitse bezetter alle Joodse medewerkers van de Leidse universiteit, onder wie hoogleraar Eduard Meijers. Op het uur van zijn college neemt decaan Rudolph Cleveringa in een volle zaal het woord. Een dag later zit hij in de cel, de studenten staken en de universiteit gaat dicht. Het verhaal van een protest, een gered leven en een herdenking die elk jaar terugkomt.

Een brief in oktober

In het najaar van 1940 is Nederland een half jaar bezet. Aan de Leidse universiteit gaat het werk schijnbaar gewoon door, tot er op 23 oktober een brief rondgaat. Iedere medewerker moet laten weten of hij Joods is. Wie het formulier invult, kan vermoeden dat het daar niet bij blijft.

Een maand later is het zover. De bezetter ontslaat al het Joodse personeel van de universiteit. Een van hen is Eduard Maurits Meijers, hoogleraar privaatrecht. Meijers is in 1880 in Den Helder geboren en geeft sinds 1910 les in Leiden. Met hem verliezen nog 29 andere Joodse medewerkers hun baan.

Voor de rechtenfaculteit is het ontslag van Meijers meer dan een besluit op papier. De decaan, Rudolph Pabus Cleveringa, heeft zelf bij hem gestudeerd. Cleveringa is in 1894 in Appingedam geboren en is in 1940 zesenveertig jaar oud.

Overleg aan huis

Op 23 november 1940 komen de hoogleraren van de rechtenfaculteit bij Cleveringa thuis bij elkaar. Meijers is er niet bij. De vraag op tafel is eenvoudig en zwaar tegelijk: zwijgen ze, of zeggen ze iets?

Hun collega Ben Telders biedt aan om zelf het woord te nemen. Cleveringa weigert. Als decaan vindt hij dat het zijn verantwoordelijkheid is. Telders steunt wel het plan om na de toespraak een staking uit te roepen, en hij laat de rechtenstudenten weten wat er gaat komen.

Op het uur van zijn college

Op de ochtend van 26 november 1940 zit het Academiegebouw vol. Cleveringa spreekt op het tijdstip waarop Meijers college had moeten geven. Hij zegt dat er niet de minste reden is om zijn leermeester te verwijderen, en hij noemt hem bij naam.

In de zaal zit Hetty Koster, op dat moment 27 jaar. Ze herinnert zich later het Groot Auditorium op die gedenkwaardige novemberochtend. Wat ze voelde vatte ze samen in drie woorden: ik hoor erbij.

Diezelfde dag geeft hoogleraar Ton Barge in Leiden een college over de onhoudbaarheid van de rassenleer. Zijn college is veel minder bekend gebleven dan de rede van Cleveringa.

Meijers zelf is die dag bij de familie Cleveringa thuis, zo herinnert Hiltje Cleveringa zich. Zij is de dochter van de decaan en is dan tien jaar oud. Meijers woont maar tien huizen verderop.

Een koffer bij de deur

Cleveringa weet waar hij aan begint. Naar verluidt staat er thuis al een gepakte koffer klaar. De volgende dag, 27 november, wordt hij door de Sicherheitspolizei gearresteerd en naar de gevangenis in Scheveningen gebracht, het Oranjehotel.

Hij blijft daar tot in de zomer van 1941, in totaal ongeveer acht maanden. Zijn dochter ziet hem pas na die acht maanden terug. Ook Telders wordt opgepakt, op 18 december 1940. Op 2 april 1941 komen de twee hoogleraren elkaar tegen in het Oranjehotel.

Staking en sluiting

Na de rede leggen de studenten het werk neer. Cleveringa had daar zelf niet toe opgeroepen, maar de staking was wel voorbereid. De bezetter reageert snel: kort daarna gaat de universiteit dicht. Tentamens afleggen blijft nog mogelijk tot eind november 1941.

De tekst van de rede blijft niet binnen de muren van Leiden. Een verslag wordt zelfs het land uit gesmokkeld, en in mei 1941 schrijft een Amerikaans Joods persbureau over het protest en over de sluiting van de universiteit. Niet alles in dat bericht klopt: daarin staat dat Cleveringa naar een concentratiekamp was gestuurd, terwijl hij in werkelijkheid in Scheveningen gevangen zat.

Westerbork en Theresienstadt

Voor Meijers is het ontslag pas het begin. Op 7 augustus 1942 komt hij met zijn vrouw en zijn jongste dochter Clara in kamp Westerbork terecht, met een korte tussenperiode in Barneveld. In september 1944 wordt het gezin naar Theresienstadt gedeporteerd. Twee andere dochters overleven de oorlog in Nederlands-Indië, een derde duikt onder.

Dat Meijers niet naar een vernietigingskamp wordt gestuurd, heeft te maken met mensen die voor hem in actie komen. Een van hen is zijn oud-studente Lucie van Taalingen-Dols. Ook Willem van Eysinga en Petrus Idenburg zetten zich voor hem in. Zijn zaak wordt zelfs in Berlijn met Eichmann besproken, en de familie krijgt de status van prominent. Cleveringa schrijft mee aan een memorandum dat Van Taalingen gebruikt. In die kring krijgen Cleveringa en Telders de schuilnaam Ruben.

Meijers zelf zegt na de oorlog tegen een parlementaire enquêtecommissie dat geluk en toeval een grote rol speelden. Historica Marjan Schwegman vindt dat zijn eigen oorlogsverhaal, naast dat van Cleveringa, een plek verdient in de herdenking.

Ook Cleveringa krijgt het opnieuw zwaar. Van 5 januari tot 22 juli 1944 zit hij als gijzelaar in kamp Vught.

Terug in het Academiegebouw

In juni 1945 keert Meijers als hoogleraar terug. In september 1945 gaat de Leidse universiteit weer open, met vier dagen feest van 15 tot en met 18 september. Vanaf 1 mei 1947 werkt Meijers aan een nieuw Burgerlijk Wetboek. Hij overlijdt op 25 juni 1954 in Leiden.

Cleveringa wordt in september 1946 rector magnificus. Hij gaat in 1958 met emeritaat en zit daarna tot 1963 in de Raad van State. Hij overlijdt op 15 december 1980 in Oegstgeest, 86 jaar oud.

Elk jaar op 26 november

De rede van Cleveringa is in Leiden nooit vergeten. In november 2017 sprak historica Marjan Schwegman in het Academiegebouw op precies de plek waar de decaan in 1940 stond, en ze vroeg daar aandacht voor het verhaal van Meijers zelf.

Toch waarschuwt zijn biograaf Kees Schuyt dat Cleveringa meer was dan een held voor één dag. Hij zat twee keer gevangen, hielp achter de schermen mee om zijn leermeester te redden en werd na de oorlog rector van dezelfde universiteit die de bezetter had gesloten.

Hetty Koster vertelde later dat een zestienjarige in 1980 de rede afdeed als een slap verhaal. Misschien is dat de beste reden om het opnieuw te vertellen. Het gaat om een decaan die op het uur van een ontslagen collega in diens plaats ging staan en hardop zei wat iedereen in de zaal wist: dat er geen enkele reden was om hem weg te sturen.

Bronnen

  1. Universiteit Leiden: Cleveringa's biografie - Levensloop van Cleveringa (1894-1980): protestrede op 26 november 1940, arrestatie door de Sicherheitspolizei, gevangenschap in Scheveningen tot in de zomer van 1941, de studentenstaking waartoe hij niet had opgeroepen, de sluiting van de universiteit, gijzeling in 1944, emeritaat in 1958, Raad van State tot 1963.
  2. Universiteit Leiden: Eduard Meijers - Ontslag van Meijers in november 1940 samen met 29 andere Joodse medewerkers, de arrestatie van Cleveringa daags na de rede, de deportatie van Meijers met zijn vrouw en jongste dochter naar Westerbork en Theresienstadt, zijn overleving en terugkeer, en zijn werk aan het nieuwe Burgerlijk Wetboek.
  3. Universiteit Leiden: Ook zij kwamen op voor hun Joodse collega's (2014) - De brief van 23 oktober 1940, het ontslag van al het Joodse personeel een maand later, het aanbod van Telders om te spreken, het stakingsplan, de rede in een bomvol Academiegebouw op het uur van het college van Meijers, de arrestatie van Cleveringa op 27 november en van Telders op 18 december 1940.
  4. Universiteit Leiden: Cleveringa was meer dan held voor een dag (2019) - Interview met biograaf Kees Schuyt: het overleg bij Cleveringa thuis op 23 november 1940, de herinneringen van dochter Hiltje (Meijers die dag bij de familie thuis, tien huizen verderop), de ontmoeting met Telders in het Oranjehotel op 2 april 1941, rectoraat vanaf september 1946.
  5. Universiteit Leiden: Hetty Cohen-Koster was bij Cleveringa's rede (2015) - Ooggetuigenverslag van Hetty Koster, toen 27 jaar, die op een novemberochtend in 1940 in het Groot Auditorium de rede hoorde, de al voorbereide studentenstaking en de sluiting van de universiteit, en de opmerking van een zestienjarige in 1980.
  6. Universiteit Leiden: Oorlogsgeschiedenis Eduard Meijers verdient plek in herdenkingscultuur (2017) - Oratie van Marjan Schwegman: de helpers van Meijers (Lucie van Taalingen-Dols, Willem van Eysinga, Petrus Idenburg), de bespreking met Eichmann in Berlijn, de status van prominent, het lot van de dochters, het memorandum van Cleveringa en de schuilnaam Ruben.
  7. Parlement.com: Mr. R.P. Cleveringa - Geboren in Appingedam op 2 april 1894, overleden in Oegstgeest op 15 december 1980; protestrede op 26 november 1940, gevangenschap in Scheveningen van november 1940 tot juni 1941 en gijzeling in Vught van 5 januari tot 22 juli 1944.
  8. Parlement.com: Prof. Mr. E.M. Meijers - Geboren in Den Helder op 10 januari 1880, overleden in Leiden op 25 juni 1954; hoogleraar in Leiden vanaf 1910, ontslagen in november 1940, in Westerbork van 7 augustus 1942 tot september 1944 met korte internering in Barneveld, in Theresienstadt tot juni 1945, terug als hoogleraar in juni 1945, vanaf 1 mei 1947 belast met het nieuwe Burgerlijk Wetboek.
  9. Jewish Telegraphic Agency: Protests on ousting of Jewish professor led to closing of famous Dutch college (1941) - Bericht van 20 mei 1941 op basis van een naar buiten gesmokkeld document: Cleveringa, een oud-leerling van Meijers, zei dat er niet de minste reden was om Meijers te verwijderen; hij werd de volgende ochtend gearresteerd (volgens het bericht naar een concentratiekamp gestuurd) en na studentenprotesten ging de universiteit dicht.
  10. Universiteit Leiden: Hoe de Leidse universiteit na de oorlog weer open ging (2017) - Na de rede riepen de studenten een staking uit en sloot de bezetter kort daarna de universiteit; tentamens konden nog tot eind november 1941; heropening in september 1945 met vier dagen feest van 15 tot en met 18 september.

Meer lezen over Een rede op het uur van Meijers