Het Beleg van Leiden
Honger, pest en haring met hutspot
Leiden, Zuid-Holland · 1573 – 1574
Maandenlang belegerd door de Spanjaarden. De Leidenaren sterven van de honger en de pest. Dan doorsteken de Geuzen de dijken — en drijft het Ontzet de stad binnen.
In de herfst van 1573 sloot een Spaans leger Leiden hermetisch af van de buitenwereld, met de bedoeling de opstandige stad door honger en ziekte tot overgave te dwingen. Maandenlang leden de inwoners onder ondraaglijke ontberingen, tot de watergeuzen na het doorsteken van de dijken op 3 oktober 1574 de stad bereikten met een vloot vol haring en wittebrood. Dit Beleg van Leiden vormde een keerpunt in de Tachtigjarige Oorlog en symboliseert tot op de dag van vandaag de Nederlandse strijd om vrijheid.
Het begin van de belegering
Het Beleg van Leiden begon eind oktober 1573, toen Spaanse troepen onder leiding van generaal Francisco de Valdez de stad volledig insloten. Leiden, gelegen in Zuid-Holland, had zich aangesloten bij de opstandelingen onder prins Willem van Oranje, wat de Spaanse koning Filips II niet kon dulden. Valdez, een ervaren maestre de campo general uit Gijón, bouwde een ring van forten en schansen rond de stad, van Leiderdorp tot Valkenburg, zoals te zien op historische kaarten van het beleg. Deze schansen blokkeerden alle land- en waterwegen, zodat geen voedsel of hulp de stad kon bereiken.
De Spanjaarden kozen bewust voor een strategie van verhongering. Leiden telde destijds zo'n 12.000 tot 15.000 inwoners, waaronder veel textielarbeiders en studenten. De stadsmuren, versterkt met bastions, boden weerstand tegen directe aanvallen, maar de omsingeling maakte de positie hopeloos. Via de Burcht, het middeleeuwse fort in het hart van de stad, probeerden de verdedigers de situatie te overzien, maar de vijandelijke linies waren ondoordringbaar. Postduiven brachten berichten van Willem van Oranje, die de bevolking opriep vol te houden en beloofde ontzet.
Honger en pest breken de stad
In de loop van 1574 escaleerde de ellende razendsnel. Voorraden raakten op en de honger werd zo hevig dat mensen gras, dotten en leer aten om in leven te blijven. Ratten en honden werden schaars en torenhoog in prijs. De pest brak uit door de slechte hygiënische omstandigheden, verergerd door lijken die niet begraven konden worden. Schattingen van het aantal slachtoffers lopen uiteen van ruim 2.000 tot bijna 6.000 doden, meer dan een kwart van de bevolking.
Inwoners liepen verzwakt rond door de Pieterskerk, waar kerkhoven zich vulden met graven. Langs de grachten zoals het Rapenburg dreven afval en kadavers. De Spaanse belegering kende een onderbreking van twee maanden in het voorjaar van 1574, toen Valdez troepen elders nodig had, maar bij terugkeer sloten de linies zich weer. Dit gaf Leidenaren een adempauze om laatste voorraden te rationeren, maar de wanhoop groeide. Kinderen stierven bij honderden, en moeders aten hun eigen baby's in extreme gevallen, al zijn zulke verhalen later propagandistisch uitvergroot.
De moed van Pieter Adriaansz van der Werff
Burgemeester Pieter Adriaansz van der Werff werd het symbool van verzet. Inwoners smeekten het stadsbestuur om overgave, maar Van der Werff weigerde. Toen de honger het ergst was, zou hij hebben gezegd dat de burgers zijn lichaam in stukken mochten snijden en opeten als het brood op was. Deze woorden, overgeleverd in kronieken, raakten de harten van de uitgeputte bevolking en gaven nieuwe moed. Van der Werff coördineerde de verdediging vanaf de stadswallen, waaronder de Koepoort, en liet zelfs belegeringsmunten slaan: eerst vierkante zilveren stukken, later op karton toen het metaal opraakte – volgens sommigen het eerste papiergeld van Europa.
Willem van Oranje steunde de stad met postduivenberichten, waarin hij herhaalde dat ontzet onderweg was. De prins had al eerder geprobeerd te helpen, maar eerdere pogingen mislukten. Van der Werff hield stand, ondanks Spaanse artillerie die de muren bestookte. De Vliet, de belangrijke waterweg, bleef geblokkeerd door schansen, maar geruchten over Geuzenactiviteiten in de regio hielden de hoop levend.
De watergeuzen en het ontzet
De doorbraak werd in augustus 1574 ingezet. Watergeuzen, protestantse kapers onder leiding van admiraal Boisot, staken de dijken door bij Rotterdam en Capelle aan den IJssel. Het water stroomde Holland onder en dreef de Spaanse troepen terug. Valdez brak het beleg op en week met zijn leger, dat zelf honger leed, naar het zuiden.
Op 3 oktober 1574 bereikte de Geuzenvloot Leiden. De dijken waren doorstoken, en schepen vol eten voeren de stad binnen: haring en wittebrood. In het verlaten Spaanse kamp werd volgens de overlevering een ketel hutspot gevonden. Inwoners stroomden naar de wallen, vielen op de knieën en bedankten God en de Geuzen. De Spanjaarden lieten hun schansen in de steek, en de stad was vrij. Dit Leidens Ontzet markeerde het einde van elf maanden beleg en gaf de Opstand nieuw elan.
Gevolgen voor de Opstand
Het ontzet had verstrekkende gevolgen. Leiden werd beloond met privileges: Willem van Oranje stichtte er in 1575 de universiteit als dank voor de moed. De instelling trok geleerden aan en maakte de stad tot intellectueel centrum. Het beleg wordt door historici gezien als een van de heroïschste momenten van de Tachtigjarige Oorlog, doorslaggevend voor de verdere vrijheidsstrijd. Propaganda benadrukte de honger en het offer, wat de eenheid tegen Spanje versterkte.
De verliezen waren immens: de bevolking kromp met duizenden. Toch herstelde Leiden snel, met textielnijverheid en wetenschap als pijlers. Valdez stierf in 1580, zijn faam verbonden aan dit mislukte beleg.
Wat er nu nog van rest
Vandaag markeert het Leidens Ontzet de stad met hutspot en haring op 3 oktober, een Leidse feestdag met optochten en vuurwerk. De Pieterskerk en de Burcht getuigen van het verleden, terwijl de universiteit bloeit als beloning voor die moedige standhouding. Herdenkingen en kaarten zoals de Bilhamerkaart herinneren aan de offers die vrijheid mogelijk maakten.
Bronnen
- Leiden ontzet — Het beleg van 1573-1574 (R.C.J. van Maanen) - Standaardwerk over het beleg en ontzet van Leiden.
- Museum De Lakenhal — Leiden - Schilderijen, voorwerpen en documenten over het beleg en het ontzet.
- 3 October Vereeniging: Leidens Ontzet - Beschrijft het tweede beleg vanaf 26 mei 1574, de aftocht van de Spanjaarden op 2 oktober, de vloot met haring en wittebrood en de hutspot uit het Spaanse kamp.
- Erfgoed Leiden en Omstreken - Originele bronnen over het beleg, inclusief dagboeken en stadsrekeningen.
- Wikipedia: Siege of Leiden - Onderbouwt het verloop: beleg vanaf oktober 1573, onderbreking in het voorjaar, dijken doorgestoken vanaf 3 augustus 1574, ontzet op 3 oktober en de stichting van de universiteit.
- Van der Aa, Biographisch Woordenboek: Franciscus Valdes (DBNL) - Biografie van de Spaanse bevelhebber Valdez, met zijn rol bij het beleg en zijn overlijden in 1580.
- Wikipedia: Zijlpoort (Leiden) - Laat zien dat van de oorspronkelijke Leidse stadspoorten alleen de Zijlpoort, Morspoort en Doelenpoort over zijn.