Het Beleg van Groningen: De vuurdoop van 1672

Hoe de noordelijke vesting standhield tegen de bommenregen van de bisschop van Münster.

Groningen · 17e eeuw (Rampjaar)

Een historisch onderzoek naar het beleg van Groningen in het Rampjaar 1672, waarbij de stad onder leiding van Carel Rabenhaupt standhield tegen de bombardementen van bisschop Bernhard von Galen.

De dreiging vanuit het oosten

Het jaar 1672 staat in de Nederlandse collectieve herinnering gegrift als het 'Rampjaar'. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd van alle kanten belaagd: door Frankrijk, Engeland en de Duitse vorstbisdommen Münster en Keulen. Terwijl de Franse koning Lodewijk XIV met zijn legers de IJssellinie passeerde, richtte de bisschop van Münster, Christoph Bernhard von Galen, zijn vizier op het noorden.

Von Galen was geen onbekende voor de Groningers. Hij had al eerder aanspraak gemaakt op gebieden in de regio en stond bekend om zijn harde militaire optreden en zijn voorliefde voor artillerie, wat hem de beruchte bijnaam 'Bommen Berend' opleverde. Samen met zijn bondgenoot Maximiliaan Hendrik, de keurvorst van Keulen, trok hij met een aanzienlijke troepenmacht richting de stad Groningen. In juli 1672 was het zover: de stad die tot dan toe relatief veilig leek achter haar wallen, werd het directe doelwit van de bisschoppelijke ambitie.

De omsingeling begint

Volgens het opschrift op het herdenkingsschilderij in het Groninger stadhuis begon het beleg op 9 juli 1672 volgens de oude stijl, ofwel 19 juli naar onze kalender. Andere bronnen houden 21 juli aan. De troepen van Münster en Keulen sloegen hun kampementen op rondom de stad. Voor de inwoners van Groningen betekende dit het begin van een periode van grote onzekerheid en angst.

De stad was echter niet onvoorbereid. Groningen beschikte over robuuste verdedigingswerken en wallen die in de jaren daarvoor waren versterkt. Bovendien stond er een man aan het hoofd van de verdediging die wist wat er op het spel stond: luitenant-generaal Carel Rabenhaupt. Rabenhaupt, een ervaren militair van Boheemse afkomst, kreeg de zware taak om de stad te behouden voor de Republiek. Onder zijn leiding werden de verdedigingslinies bemand en werd de burgerbevolking gemobiliseerd om de stad te beschermen tegen de naderende vijand.

Het bombardement van 'Bommen Berend'

Zodra de troepen van Von Galen hun stellingen hadden ingenomen, begon de beschieting. Het was deze tactiek van intensieve bombardementen die de bisschop zijn bijnaam gaf. De stad Groningen werd bestookt met diverse projectielen. Historische bronnen bevestigen dat de stad zwaar onder vuur lag, waarbij de inwoners probeerden te overleven tussen de inslaande kogels en de branden die ontstonden.

Hoewel de precieze omvang van de schade en het exacte aantal slachtoffers in de historische bronnen variëren en niet met absolute zekerheid vast te leggen zijn, is het duidelijk dat de impact op de stad en haar bewoners enorm was. Het beleg was niet alleen een militaire confrontatie, maar ook een psychologische uitputtingsslag. De voortdurende dreiging van bovenaf stelde de discipline van Rabenhaupts troepen en de veerkracht van de Groningers zwaar op de proef.

Rabenhaupt en de standvastigheid

Onder leiding van Carel Rabenhaupt hield Groningen stand. De verdediging was effectief en de vijand slaagde er niet in om een beslissende bres in de muren te slaan of de moraal van de verdedigers te breken. Waar veel andere steden in de Republiek dat jaar relatief snel capituleerden voor de oprukkende legers, bleef Groningen een onneembare vesting.

De precieze redenen voor het falen van de aanval zijn in historisch onderzoek voer voor discussie. Hoewel de standvastigheid van de verdediging onder Rabenhaupt een cruciale factor was, speelden mogelijk ook logistieke problemen aan de zijde van de aanvallers of strategische overwegingen een rol. Wat echter vaststaat, is dat de troepen van Münster en Keulen er na weken van belegering niet in waren geslaagd de stad in te nemen.

De aftocht en het ontzet

In de loop van augustus 1672 werd duidelijk dat het beleg zijn einde naderde. De troepen van Bernhard von Galen en Maximiliaan Hendrik begonnen zich terug te trekken. De bronnen geven verschillende perspectieven op de exacte timing van deze aftocht, mede door het gebruik van verschillende kalenders in die tijd.

In de zeventiende eeuw hanteerde men in het noorden van de Republiek nog de Juliaanse kalender. Volgens deze tijdrekening eindigden de vijandelijkheden en werd de aftocht ingezet op 17 augustus 1672. Naar de Gregoriaanse kalender, die wij nu gebruiken, was dat 27 augustus, maar bij de latere omrekening werd 17 augustus gelijkgesteld aan 28 augustus. Dit verklaart waarom de stad Groningen haar ontzet tot op de dag van vandaag op 28 augustus viert.

Het vertrek van de bisschoppelijke troepen markeerde een cruciaal moment in het Rampjaar. Voor het noorden van Nederland betekende het behoud van Groningen dat de weg naar Friesland en de rest van de noordelijke provincies geblokkeerd bleef voor de vijand.

Erfgoed en herinnering

De overwinning van Groningen op 'Bommen Berend' is diep geworteld in de Groningse cultuur. Het 'Groningens Ontzet', in de volksmond ook wel 'Bommen Berend' genoemd, is het belangrijkste lokale feest van de stad. Jaarlijks op 28 augustus staat de stad stil bij de gebeurtenissen van 1672.

Instellingen zoals het Groninger Museum en de Groninger Archieven spelen een vitale rol in het behouden van de herinnering aan dit beleg. Door middel van tentoonstellingen en het ontsluiten van primaire bronnen, zoals brieven, kaarten en verslagen uit die tijd, blijft het verhaal van Rabenhaupt en de strijd tegen Von Galen levend. In deze collecties wordt het tastbare bewijs van de strijd — van kanonskogels tot officiële documenten — bewaard voor toekomstige generaties.

Een historisch perspectief

Bij het bestuderen van het Beleg van Groningen stuiten historici op de complexiteit van zeventiende-eeuwse bronnen. Zo is er discussie over de vraag of men strikt genomen van een volledige 'omsingeling' kan spreken, of dat het beleg een andere militaire vorm aannam. De term 'beleg' is echter de gangbare historische aanduiding voor deze periode van vijandelijkheden.

Ook over de precieze startdatum (9 juli oude stijl volgens de stadhuisinscriptie, elders 21 juli) en de exacte motieven voor de plotselinge terugtrekking van de bisschop blijven nuances bestaan die in wetenschappelijke studies verder worden onderzocht. Wat echter onomstotelijk vaststaat, is dat Groningen in de zomer van 1672 de vuurdoop doorstond en daarmee een symbool van hoop werd in een jaar dat voor de rest van de Republiek als 'rampzalig' de boeken in ging.

Het Beleg van Groningen in 1672 was meer dan een lokaal conflict; het was een cruciaal moment in de Nederlandse geschiedenis waarbij de vastberadenheid van een stad en haar bevelhebber de loop van de oorlog in het noorden beïnvloedde. De erfenis van deze strijd leeft voort in de jaarlijkse vieringen en in de titel die het Groninger Museum koos voor de tentoonstelling bij 350 jaar ontzet: "Stad houdt stand".

Bronnen

  1. Er staat een bisschop voor de stad - Lokale archiefbron over Bernhard von Galen, zijn bijnaam Bommen Berend en het beleg van Groningen in 1672; vermeldt ook de herdenking en archiefactiviteiten.
  2. De Groninger Academie & Groningens Ontzet - Virtuele erfgoedtentoonstelling van de Rijksuniversiteit Groningen over de Groninger Academie en het Groningens Ontzet; onderbouwt de historische datum 17 augustus en de omzetting naar 28 augustus in de Gregoriaanse kalender.
  3. Stad houdt stand – 350 jaar Groningens ontzet - Pagina van het Groninger Museum over de tentoonstelling Stad houdt stand; onderbouwt de aanval van Münster en Keulen, het wekenlange bombardement, de aftocht op 27 augustus en de viering op 28 augustus.
  4. Beleg Groningen 1672 - Pagina van Kunstpunt Groningen over het herdenkingsschilderij van Folkert Bock (1686) in het stadhuis; het opschrift noemt 9 juli 1672 als begin van het beleg, Von Galen en Maximiliaan Hendrik als belegeraars en 17 augustus als ontzet.
  5. Groningens Ontzet - Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland over de traditie Groningens Ontzet; onderbouwt de jaarlijkse viering op 28 augustus, de rol van Bernhard von Galen en de terugtrekking na de belegering.
  6. Saillant 3 2022 - Publicatie van de Stichting Menno van Coehoorn met militair-historische context bij het beleg van Groningen in 1672, waaronder de troepen van Münster en Keulen.
  7. Beleg van Groningen, 1672 - Rijksmuseumcollectiepagina met een historische voorstelling van het Beleg van Groningen in 1672 en verwijzing naar gouverneur Rabenhaupt.
  8. Bommen Berend en het Gronings Ontzet - CODART-pagina over een tentoonstelling rond Bommen Berend en het Gronings Ontzet; onderbouwt de associatie van Bernhard von Galen met de beschieting en de aftocht op 28 augustus.
  9. Van der Aa, Biographisch woordenboek der Nederlanden, lemma Carel Rabenhaupt (DBNL) - Biografisch lemma dat bevestigt dat Rabenhaupt in Bohemen werd geboren en in 1672 door Stad en Lande tot verdediger van de provincie werd geroepen.
  10. Bommen Berend (Scholierenacademie Rijksuniversiteit Groningen) - Lesmateriaal van de RUG dat het beleg door de bisschoppen van Münster en Keulen dateert van 9 juli tot en met 28 augustus 1672.

Meer lezen over Het Beleg van Groningen: De vuurdoop van 1672