De Grote Bankoverval van Almelo

Hoe het verzet 46 miljoen gulden stal onder de neus van de Duitsers.

Almelo, Overijssel · Tweede Wereldoorlog (1940-1945)

Het is november 1944. Nederland zucht onder de bezetting, maar in het oosten broeit het verzet. In Almelo beramen lokale helden een plan dat zo brutaal is dat niemand het voor mogelijk houdt: het overvallen van het zwaarbewaakte agentschap van De Nederlandsche Bank, pal onder de neus van de Wehrmacht. Met valse politie-uniformen, vervalste bevelschriften en stalen zenuwen plegen zij de grootste bankoverval die Nederland ooit gekend heeft, met een buit van ruim 46 miljoen gulden.

Op 15 november 1944 pleegden verzetsleden onder leiding van Derk Smoes een spectaculaire overval op de Nederlandsche Bank in Almelo, waarbij zij 46,1 miljoen gulden buitmaakten – de grootste bankroof in de Nederlandse geschiedenis. Dit geld, opgeslagen voor de Duitse bezetters, was bedoeld om de spoorwegstaking te financieren en had de schriftelijke goedkeuring van de Nederlandse regering in Londen. De actie, brutaal uitgevoerd onder de neus van de Wehrmacht, eindigde tragisch: het geld werd teruggevonden en zes van de negen opgepakte betrokkenen stierven in gevangenschap.

De honger naar middelen in een stervende bezetting

In de herfst van 1944 lag Nederland in de greep van de Duitse bezetting, maar het verzet groeide in kracht, vooral in het oosten van het land. De spoorwegstaking, uitgeroepen na de geallieerde landing in Normandië, had het transport van de bezetter lamgelegd en vroeg om enorme financiering. Knokploegen uit Olst, Nijmegen en Rotterdam hadden eerder kleinere overvallen gepleegd met buit van respectievelijk 12.000, 100.000 en 1,2 miljoen gulden, maar dat was ontoereikend. Een tip bereikte de groep in Almelo: in de Nederlandsche Bank lag een gigantische som geld opgeslagen, vanuit kantoren in het midden en oosten van Nederland aangevoerd, inclusief uit Deventer. Dit geld, in opdracht van Reichskommissar Seyss-Inquart vanuit Arnhem gebracht, moest naar Duitsland voor veilig bewaring, dichter bij de grens nu de geallieerden oprukten. De kluizen van de bank puilden uit; zelfs de kluis van de Twentsche Bank was gevorderd, en geld lag opgestapeld in de gangen. De directeur van de Rotterdamsche Bank in Almelo, een NSB'er, had lucht gekregen van de aanvoer en klaagde erover bij een kennis. Derk Smoes, ex-bankmedewerker en leider van de knokploeg Almelo, zag de kans. Hij kende de indeling van de bank en nam het initiatief. De Nederlandse regering in Londen keurde de overval schriftelijk goed, en de voorbereidingen verliepen in diepste geheimhouding: zelfs echtgenotes werden niet ingelicht, en niet alle ploegleden kenden elkaar.

De kern van de ploeg en de cruciale informatie

De overval werd uitgevoerd door elf verzetsleden, met Smoes als leider. Andere sleutelfiguren waren Douwe Mik, Herman Höften, Hendrik Frielink – die later concentratiekamp Neuengamme overleefde – en Henk Bosch, een van de laatste overlevenden. Hendrik, een mol binnen de bank, speelde een cruciale rol door details door te geven over de kluissleutels en de wisseling van de wacht. De groep beschikte over valse politie-uniformen, vervalste bevelschriften van de Sicherheitsdienst en een vrachtwagen voor de buit. De nacht voor de overval was er een grote wapendropping bij Tilligte geweest, met voldoende TNT en ontstekers. Alles wees op een minutieus plan, afgestemd op de routine van de bank en de Duitse patrouilles in het zwaar bewaakte Almelo.

Het startsignaal op straat

Op de middag van 15 november 1944 hing een gespannen sfeer in de straten van Almelo. Het bankpersoneel maakte zich tegen sluitingstijd op om te vertrekken. Mien, een vertrouwde in de ploeg, fietste langs de bank en zag de Duitse patrouille de hoek om gaan. Zij gaf het teken met haar zakdoek – het moment waarop de actie kon beginnen. De timing was perfect: de bezetter was even afgeleid, en de bankdeuren stonden op het punt te sluiten.

De inval en de razendsnelle plundering

Precies om 16:00 uur stapten twee 'agenten' in uniform de Nederlandsche Bank binnen, gewapend met een vervalst bevelschrift van de Sicherheitsdienst. Vier mannen drongen binnen; de overval verliep zonder geweld. De directeur, een NSB'er, maakte de kluis razendsnel open. In dertien geldkisten, gevuld met biljetten ter waarde van 46,1 miljoen gulden – omgerekend naar 2023 meer dan 354 miljoen euro – laadde de ploeg de buit. Vijf kwartier later, om 17:15 uur, kwamen zij naar buiten. Tijdens het inladen passeerde een peloton Duitse politie. Een overvaller behield zijn kalmte, liep naar voren en gebruikte zijn knijpkatlantaarn om de Duitsers op een 'obstakel' te wijzen. De soldaten marcheerden door, onwetend van de roof pal onder hun neus.

De vluchtroute door de stad

De vrachtwagen met de kisten racete door de straten van Almelo, een race tegen de klok nu de avond viel. Mien blokkeerde 'per ongeluk' een zijweg met haar fiets, wat de achtervolging bemoeilijkte. Volgens latere verhalen stuitten de vluchters op een wegversperring, maar ze ontweken die behendig. De buit werd verborgen in een hooiberg bij een boerderij in Daarlerveen.

De Duitse reactie en de tragedie

Al snel ontdekten de Duitsers de roof. Woedend zetten zij de hele regio af, maar het geld was al spoorloos – of zo dachten ze. Negen mensen werden opgepakt, onder wie Smoes en anderen uit de ploeg. Het geld werd teruggevonden in het hooi bij de boerderij in Daarlerveen en keerde in Duitse handen terug. De arrestanten werden naar kampen als Neuengamme, Reiherhorst – een barakkenkamp bij Wöbbelin – en elders gestuurd. Zes van hen, onder wie Smoes, kwamen om in Duitse kampen. De actie, bedoeld om het verzet te versterken, eindigde in een persoonlijke catastrofe, maar resteerde als symbool van moed in de laatste oorlogswinter.

Wat er nu nog van rest

Vandaag markeert de Bankroof Almelo 1944 nog altijd de grootste in de Nederlandse geschiedenis, groter zelfs dan de Britse treinroof. Plaatsen als de Nederlandsche Bank en de hooiberg in Daarlerveen herinneren aan de gebeurtenis, en overlevenden als Henk Bosch vertelden later over de soepele uitvoering. Het verhaal leeft voort in lokale herinneringen en oorlogsarchieven, een waarschuwing voor de hoge prijs van verzet.

Bronnen

  1. Frank Krake, De grootste bankoverval aller tijden (Achtbaan, 2022) - Reconstructie op basis van archiefonderzoek van de overval door de KP Almelo onder Derk Smoes, de goedkeuring uit Londen en de hooiberg als verstopplaats.
  2. Collectie Overijssel (voorheen Historisch Centrum Overijssel) - Documenten over het verzet in Twente en de bankoverval van Almelo.
  3. De Bankroof van Almelo — Andere Tijden - NPO-documentaire over de spectaculaire overval door de Knokploeg, met interviews met nabestaanden.
  4. Hoe het verzet 46 miljoen stal (De Stentor) - Reconstructie van de grootste bankroof in de Nederlandse oorlogsgeschiedenis.
  5. Liberation Route Europe: Largest robbery in Dutch bank history - Bevestigt 15 november 1944, de Nederlandsche Bank aan de Wierdensestraat, 46,1 miljoen gulden, dertien kasdozen, de NSB-directeur, de hooiberg bij Daarle, negen arrestaties en zes doden in kampen.
  6. NOS 75 jaar bevrijding: Derk Smoes, de leider van de bankroof in Almelo - Onderbouwt het doel (stakingskas spoorwegstaking), de goedkeuring uit Londen, het plan van Seyss-Inquart en het terugvinden van het geld onder hooi in Daarlerveen.
  7. Curt Bloch: 15. November 1944 - Noemt de buit van 46,1 miljoen gulden en de omrekening naar circa 354 miljoen euro (2023).

Meer lezen over De Grote Bankoverval van Almelo