De Stenen Man en de Allerheiligenvloed

Hoe de zee in 1570 Friesland overspoelde en een grenspaal op de dijk een held kreeg

Harlingen, Friesland · 16e eeuw (1570-1576)

Op Allerheiligen 1570 braken langs de hele Noordzeekust de dijken door. In Friesland en Groningen verdronken duizenden mensen. Het verhaal van de vloed, de jarenlange ruzie over het herstel van de zeedijk en de stenen paal bij Harlingen die uitgroeide tot een monument voor een Spaanse bevelhebber.

Storm bij nieuwe maan

Op 31 oktober 1570 stak boven de Noordzee een zware storm op. Het was nieuwe maan en dus springtij, en de wind joeg het water urenlang tegen de kust. De dijken waren op veel plekken niet hoger dan twee tot drie meter en lang niet overal goed onderhouden. Het land zat midden in de onrust van de Opstand tegen koning Filips II, en aan dijkonderhoud kwam men niet altijd toe.

Op 1 november, Allerheiligen, gingen de dijken overal tegelijk onderuit. Van Calais tot Denemarken braken ze door. In het noorden, van Oost-Friesland en Groningen tot Noord-Holland, steeg het water vooral in de nacht van 1 op 2 november. Veel mensen werden in hun bed overvallen. Verder naar het zuiden kwam het water pas in de loop van de middag.

Een steen in de kerkmuur

In Metslawier, een terpdorp in het noordoosten van Friesland, zit in de buitenmuur van de kerk een gedenksteen die laat zien hoe hoog het water bij de Allerheiligenvloed kwam. Wie er vandaag langs loopt, kan zich nauwelijks voorstellen dat de zee hier ooit tot tegen de kerk stond.

Hoeveel mensen er in Friesland zijn omgekomen, weet niemand precies. Voor Friesland en Groningen samen wordt uitgegaan van meer dan drieduizend doden. De Friese geschiedschrijver Pierius Winsemius schreef in 1622 dat er in één grietenij 1.800 mensen verdronken en dat het water in een Friese kerk een voet hoog stond. Voor de hele kust, inclusief Oost-Friesland, lopen de schattingen op tot zo'n twintigduizend doden. Het zijn ruwe getallen. Niemand hield in die dagen een nauwkeurige lijst bij.

Ook buiten de dijken verdween land. Het eiland Bosch, toen bezit van het klooster Aduard, werd grotendeels overspoeld en onbewoonbaar. De Bosplaat bij Rottumerplaat herinnert nog aan die naam.

Een winter zonder einde

Wat het water niet meenam, bedierf het. Het zoute water maakte akkers maandenlang onvruchtbaar. Graan en hooi voor de winter raakten doorweekt en beschimmeld, en putten werden brak. Daarna volgde een strenge winter met vorst en zware sneeuwval. Het zoeken naar vermisten lag stil. Pas toen het eind februari 1571 ging dooien, kwamen veel lichamen boven water, en het smeltwater zorgde opnieuw voor overstromingen.

Dat we zoveel weten van die maanden, komt deels door Jan Fruytiers. Deze protestantse rederijker was uitgeweken naar Oost-Friesland. Volgens Lenny Veltman, die zijn tekst opnieuw uitgaf, zag hij een groot deel van wat hij beschreef met eigen ogen. In 1571 verscheen in Emden zijn Corte beschrijvinghe van den ellendighen ende seer beclaghelicken watervloet, het enige gedrukte Nederlandstalige verslag van de ramp. Hij schrijft over huizen en mensen die dag en nacht bij duizenden werden weggespoeld. In 2024 verscheen een nieuwe, ingeleide uitgave van zijn tekst.

Voor de getroffen dorpen kwam er nog een zorg bij. De bevolking kon de extra belastingen die de hertog van Alva namens de koning inde nauwelijks opbrengen. In de archieven liggen verzoekschriften aan Alva om belastingverlichting, met opgaven van de schade aan steden en dorpen en van het aantal verdronken mensen en dieren.

Wie betaalt de dijk?

De zeedijk moest dicht, en snel. Toch duurde het jaren voordat het herstel goed geregeld was. Historicus Kees Draaisma liet in 2017 in het tijdschrift It Beaken zien dat de eigenaren van de dijk het werk niet lieten liggen. Elk jaar werd er gerepareerd, in 1571 en 1572 zelfs met grote ploegen in eigen mankracht. Het probleem was het geld. Schattingen van de herstelkosten liepen in 1571 op tot 300.000 gulden, en over de vraag wie wat moest betalen werd fel geruzied.

In die jaren kreeg één man steeds meer te zeggen in het noorden: Caspar de Robles (1527-1585). Deze Spaanse edelman was met zijn troepen in Friesland gelegerd en werd in 1572 luitenant-stadhouder. Hij leidde een commissie die het kostengeschil moest oplossen. Volgens Draaisma schoot die commissie weinig op. Robles had zijn handen vol aan de oorlog, onder meer aan het beleg van Haarlem.

Hij greep wel hard in. In oktober 1572 liet Robles dijkgraaf Ruurd van Roorda gevangenzetten wegens "wederspannigheid". Van Roorda kwam pas op 3 april 1573 op borgtocht vrij. Draaisma ziet die gevangenneming eerder als een rem op het herstel dan als een oplossing.

Een dijk in twee helften

Op 23 december 1572 spraken de partijen af dat ze zich bij een scheidsuitspraak zouden neerleggen. Die kwam op 7 augustus 1573 en kreeg de naam 'klein arbitrament'. De zeedijk tussen het Bildt en Makkum werd in twee gelijke delen gesplitst. De binnendijkers kregen het noordelijke deel, de buitendijkers het zuidelijke. Wel bleven ze samen één waterschap onder één dijkgraaf. Op 18 november 1573 maakte Robles de regeling in Leeuwarden bekend.

Volgens Draaisma ging de aandacht van Robles in het voorjaar van 1574 vooral uit naar werken rond het blokhuis, de versterking van Harlingen, en speelden daarbij ook belangen van verdediging mee. Bij Harlingen werd dat jaar ook geproefd met een nieuwe manier om de dijk te beschermen, met zogeheten kistwerken.

De paal op de dijk

In 1576 kwam op de zeedijk bij Harlingen een vierkante zandstenen zuil te staan, met het wapen van Robles erop en bovenop een Janus-kop, een hoofd met twee gezichten. In de monumentenlijst van 1930 heet hij ook Terminus, grenspaal. Volgens Draaisma markeerde de zuil de grens tussen de twee dijkvakken. In de volksmond werd het de Stenen Man, in het Fries de Stiennen Man.

De zuil heeft sindsdien veel meegemaakt. In 1774 liet dijkgraaf Van Wassenaar van Twickel het monument herstellen. Er kwam in 1833 een ijzeren hek omheen en in 1834 een nieuw voetstuk van hardsteen. In 1895 volgde een nieuwe restauratie, en in 1966 werd de Stenen Man een rijksmonument. Hij staat nog altijd op de Westerzeedijk bij Harlingen.

Held of grenspaal?

Lange tijd gold de Stenen Man als eerbetoon aan de man die na de Allerheiligenvloed de Friese dijken herstelde. Zo staat hij in de monumentenlijst van 1930 beschreven als een monument voor Caspar de Robles. Ook in het boek De stenen man van J. Sevenster uit 1985 is Robles de bestrijder van de watergeuzen en de hersteller van de zeedijken.

Draaisma zet daar vraagtekens bij. Volgens hem hebben latere schrijvers de rol van Robles groter gemaakt dan de archieven toelaten. Wat begon als een grenspaal tussen twee dijkvakken, groeide in de verhalen uit tot een monument voor een held.

Misschien past die Janus-kop daarom zo goed bij deze plek. Hij kijkt naar de zee en naar het land, naar het noordelijke dijkvak en naar het zuidelijke. En wie goed kijkt, ziet ook twee verhalen: dat van de Spaanse bevelhebber die in de latere verhalen de dijk herstelde, en dat van de Friese dijkeigenaren die jarenlang met hun eigen handen en hun eigen geld het water buiten hielden.

De Allerheiligenvloed wordt wel een vergeten watersnoodramp genoemd. Maar in Metslawier zit nog altijd de steen in de kerkmuur, en bij Harlingen staat nog altijd de man op de dijk.

Bronnen

  1. K. Draaisma, Een nieuwe kijk op Caspars dijk (It Beaken 79, 2017) - Wetenschappelijk artikel over het dijkherstel na 1570: jaarlijkse reparaties en eigen mankracht in 1571 en 1572, kostenramingen tot 300.000 gulden, de gevangenzetting van dijkgraaf Ruurd van Roorda in oktober 1572, het klein arbitrament van 7 augustus 1573, de bekendmaking in Leeuwarden op 18 november 1573 en de kritiek op de latere heldenrol van Robles.
  2. Rijksmonumentenregister: Stenen Man, Westerzeedijk Harlingen (nr. 20803) - Monumentbeschrijving van de Stenen Man op de zeedijk bij Harlingen: gedenkteken voor Caspar de Robles en het dijkherstel na de Allerheiligenvloed, herstel in 1774 door dijkgraaf Van Wassenaar van Twickel, rijksmonument sinds 1966.
  3. Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst, deel IX: Friesland (DBNL) - Beschrijving uit 1930 van de Steenen Man of Terminus: zandstenen zuil uit 1576 met het wapen van Robles en een Janus-kop (hersteld 1774), hardstenen voetstuk uit 1834, ijzeren hek uit 1833, restauratie in 1895.
  4. L. Veltman, De watersnoodramp van 1570. Een ooggetuigenverslag van Jan Fruytiers (Amsterdam University Press, 2024), inkijkexemplaar - Storm vanaf 31 oktober bij nieuwe maan en springtij, water in het noorden in de nacht van 1 op 2 november, strenge winter en dooi eind februari 1571, verzoekschriften aan Alva, gedenksteen in Metslawier en het verslag van Fruytiers, gedrukt in Emden in 1571.
  5. National Geographic: De Allerheiligenvloed van 1570, een vergeten watersnoodramp - Overzicht van de ramp: dijken van twee tot drie meter, doorbraken van Calais tot Jutland, rond 20.000 doden, Winsemius over 1.800 verdronkenen in één Friese grietenij en een voet water in een kerk, het gedicht van Jan Fruytiers.
  6. RTV Noord: Deze dag, Groningen onder water - Meer dan 3.000 doden in Friesland en Groningen, schattingen tot boven de 20.000 inclusief Oost-Friesland, het verdwijnen van het eiland Bosch van het klooster Aduard en de belastingdruk van Alva.
  7. Jan Fruytiers in: Van Bork en Verkruijsse, De Nederlandse en Vlaamse auteurs (DBNL) - Biografie van rederijker Jan Fruytiers: protestant, uitgeweken naar Oost-Friesland, auteur van de Corte beschrijvinghe over de watervloed van 1 november 1570 (1571, herdrukt 1614).
  8. Friesland.nl: Dorpskerk Mitselwier - De kerk van Metslawier (Mitselwier) heeft in de buitenmuur een gedenksteen die laat zien hoe hoog het water bij de Allerheiligenvloed van 1570 kwam.
  9. F. Postma, recensie van J. Sevenster, De stenen man. Caspar de Robles (BMGN) - Bespreking van de biografie uit 1985 waarin Robles wordt neergezet als bestrijder van de watergeuzen en hersteller van de zeedijken na de Allerheiligenvloed, met het monument bij Harlingen als herinnering.
  10. M. Schroor, Blokhuizen, zoutketen en tichelwerken: Harlingen in de 16e eeuw (Tijdschrift voor Historische Geografie, 2002) - Over het blokhuis van Harlingen en over Caspar de Robles (1527-1585), luitenant-stadhouder in het noorden, aan wie de Stenen Man is gewijd.

Meer lezen over De Stenen Man en de Allerheiligenvloed